Dünya

ABD’nin çıkmazı, İran’ın açmazı

ABD’nin çıkmazı, İran’ın açmazı

ABD’nin çıkmazı, İran’ın açmazı-i6a89c63fabc28.jpg

ABD ve İran savaşı ekonomik cephede devam edecek gibi görünse de yaptırımların etkisini İran’ın ticari ve bürokratik ilişkileri belirleyecek. ABD için savaştan çıkışın bir yolu olabilir ancak İran’ın açmazları çoğalabilir.

ABD ve İsrail’in 28 Şubat’ta "İran’ın nükleer kapasitesini yok etme" iddiasıyla başlattığı İran savaşı, ABD Başkanı Donald Trump’ın İran’a ekonomik savaş açıklaması ile savaş yeni bir evreye taşınıyor. Hürmüz Boğazı’nın kapatılması ile küresel piyasaları etkisi altına alan savaşta, ABD ve İran arasında imzalanan İslamabad Anlaşması ile piyasalar nefes aldı ancak bu durum çok uzun sürmedi. 

Hürmüz’ün kapatılmasına karşı ABD de İran’a karşı “deniz ablukası” kararı aldı ve sürdürüyor. Ancak Kızıldeniz’de Husilerin Suudi Arabistan’a deniz ablukası uygulamaya başlaması ile ABD savaşta yeni kararlar almak zorunda kaldı. 

ABD, bu kapsamda geçmiş deneyimlerine başvurmaya karar verirken, ABD Başkanı Donald Trump’ın ekonomik savaş kararını ABD Hazine Bakanı Scott Bissent’in İran’a yönelik "tarihte benzeri görülmemiş ekonomik izolasyon” açıklaması takip etti. 

Kararın ardından Trump, İran ile ticaret yapan ülkelere de ekonomik ambargo uygulanacağını açıklarken, savaşın bu yeni aşamasında izlenecek yöntemlerin İran’ın savaş gücünü ne kadar etkileyeceği ise kestirilemiyor. 

Çünkü savaşta ekonomik cephe artık doğrudan açılmış oldu. Yeni cephe İran'ın Körfez ülkelerindeki ABD üslerine dönük saldırına benzer bir strateji olsa da ABD'nin elinin güçlü olduğu bir cephe ve füzelerden çok daha etkili olabilir. 

İzolasyonun Detayları 

ABD’nin tarihte görülmemiş diyerek duyurduğu izolasyon kararına dair detaylar ABD Hazine Bakanlığı’nın 24 Ağustos’ta yapacağını duyurduğu toplantı ile açıklanacak. Ancak bu ABD’nin İran’a dönük ilk yaptırımı olmayacak. 

ABD’nin İran’a Yaptırımları İlk Değil

ABD, İran’a ilk yaptırım kararını İran’da molla rejiminin göreve geldiği 1979 tarihinde aldı. İran’da bir grubun ABD Büyükelçiliğini basarak, büyükelçi ve 52 ABD vatandaşını rehin aldığı dönemde kriz 444 gün sürdü. ABD Başkan Jimmy Carter, hemen arkasından İran’ın 12 milyar dolar değerindeki mal varlığını dondurdu ve İran'dan petrol ithalatını yasakladı. 

1984’te İran “terörizmi destekleyen ülkeler” listesine alındı ve 1995 yılında Bill Clinton, İran ile tüm ticaret ve yatırım ilişkilerini yasakladı. 1996 yılındaki D'Amato-Kennedy Yasası ile İran’a yatırım yapan ülkeler ABD’nin hedefi olurken, 2006 ile 2010 yılları arasında “nükleer zenginleştirme” faaliyetleri nedeniyle İran’a dönük askeri ve mali kısıtlamalar getirildi. Bu kısıtlamalara Birleşmiş Milletler (BM) de dahil oldu. Sonraki yıllarda İran’a dönük yaptırımlar; İran’ın küresel finans sisteminden çıkarılması ile devam etti. 

Barack Obama’nın ABD Başkanı olmasının ardından İran ile ABD ilişkileri yeni bir döneme girdi. ABD, İran ile 2015 yılında uranyum zenginleştirme faaliyetlerini kısıtlayan bir anlaşma imzaladı ancak Trump’ın 2018’de başkanlığa gelmesi ile ABD anlaşmadan çekildi, 1979’dan bu yana uygulanan yaptırımlar daha ağır bir şekilde yeniden başlatıldı. 

ABD Çıkış Yolu mu  Arıyor? 

ABD’nin yeniden yaptırım yoluna başvurması beraberinde ABD’nin savaştan yenilgisiz bir çıkış yolu aradığı yorumlarını da getiriyor. ABD Genelkurmay Başkanı Dan Caine'in Trump’a “savaştan çıkış yolu aranması gerektiğini” söylediği iddia ediliyor. Benzer şekilde İran Meclis Başkanı Muhammed Bakır Galibaf da, “ABD savaştan onurlu bir çıkış yolu arıyor” sözlerini kullanmıştı. 

ABD’nin Afganistan’dan 20, Suriye’den 11 yıl sonra çekilmesi ve Irak’tan da 23 yılın ardından 30 Eylül’de çekilecek olması bu senaryonun doğru olabileceğine işaret ediyor. Bu kapsamda İran’a dönük geçmişteki gibi yaptırımlar uygulayarak savaşın sürdürülmesi ABD için daha az maliyet, daha az kamuoyu baskısı seçenekleri ile kazançlı olabilir. Ancak bu senaryoda ABD’nin prestij kaybı, İran’ın ise Körfez’de daha etkili olması kaçınılmaz. 

İran Yaptırımları Aşabilir mi?

Geçmişten bu yana uygulanan yaptırım kararlarına karşı yaptırımları delme politikası yürüten İran, bir taraftan da karmaşık ve pragmatik bürokratik yaklaşımı ile sorunu aşmayı planlıyor. ABD’nin kararının ardından İran’dan yapılan açıklamalarda da bu durum kendisini gösteriyor. 

İranlı askeri yetkililer, ABD’nin saldırılarına karşı hem yıkıcı karşılık vereceklerini açıklarken, hem de temkinli ve cepheyi uyarıcı açıklamalar yapıyor. Bir taraftan iç kamuoyuna dönük kararın ABD’nin kendi iç krizini örtbas etme iddiası dile getirilirken, bir yandan da İran’ın yaptırımların üstesinden gelmesi için hazırlık yapması gerektiği mesajları öne çıkıyor. 

Verilen mesajlarda; karşılıklı saldırılar ve küresel piyasaları baskı altına alma stratejisinin dışında İran’ın ekonomik savaş ile ilgili bir stratejisinin olup olmadığı anlaşılmıyor.

Ancak İran, ağırlıklı olarak geçmişteki yaptırım deneyimlerine güveniyor gibi görünüyor. 

Halklar Açısından Trajediye Dönebilir

İran halkları açısından ise tarihte görülmemiş diye tarif edilen izolasyon bir tarajediye dönüşme riskini barındırıyor. 47 yıldır hem İran rejiminin baskısı hem de ABD'nin ambargosu altında yaşamak zorunda kalan İran halkları, savaştan hemen önce ekonomik krize karşı ayaklanmış, rejim güçlerinin saldırısında 6 bin kişi katledilmesine rağmen ABD ve İsrail saldırılarına kadar eylemler devam etmişti. 

Ticari İlişkileri Belirleyici Olacak

Bugün savaş ile beraber uygulanması ve sonuç alınması beklenen yaptırım kararının sonuçlarını İran'ın ticari ve bürokratik ilişkileri belirleyecek. İran; hali hazırda Çin, Hindistan, Pakistan, Türkiye, Irak, Umman, Birleşik Arap Emirlikleri (BAE), Azerbaycan ve Ermenistan ile önemli ticari ilişkilere sahip. Rusya ile ise düşük miktarda ticari ilişkinin yanı sıra taktik ilişkileri bulunuyor. 

BAE, İran İçin Büyük Açmaz

İran'ın ticari ilişkileri arasında en önemli müttefiki olan BAE ile ilişkileri savaş sonrası çalkantılı bir hal aldı. Bunun gerekçesi BAE'nin hem ABD ile ilişkisi hem de İran'ın BAE'deki ABD üslerine dönük saldırıları.

Bir gemisinin Hürmüz Boğazı'nda vurulmasının ardından İran ile tüm ticari ilişkilerini kestiğini duyuran BAE, İran için tam bir açmaza dönüştü. İran'ın büyük bir miktar mevduatı ABD yaptırımları nedeniyle bu ülkede bloke altında tutuluyor. Üstüne BAE'nin ilişkileri süresiz askıya aldığını duyurması büyük bir ticari müttefikin kaybı anlamı taşıyor. 

Ayrıca BAE, savaşta hem İran'ın karşısında hem de yanında durmamak için basit ama diplomasi açısından önemli bir gerekçeye de sahip oldu. 

Rusya ve Çin Denklemi

ABD'nin yaptırım kararının detaylarını açıklaması ve İran ile ticari ilişkisi bulunan ülkelere de yaptırım tehdidi, İran'ı daha da zorlayacak gibi görünüyor. Diğer ülkelerin ABD ile ticari ilişkileri nedeniyle ABD'nin tehdidi karşısında net bir tavır sergilemesi beklenmiyor ama Rusya ve Çin denklemi önemli. 

Suriye'de de yıllarca birlikte hareket eden üç ülkeden ikisi (İran ve Rusya) bugün kendi topraklarında süren savaşın da doğrudan tarafları. İran, ABD ile Rusya, Ukrayna/NATO ile savaşıyor. 

İran'a karşı açılması planlanan "ekonomik cephe" beraberinde Çin ve Rusya'yı da etkileyebilir. Bu nedenle bu iki ülkenin tutumu hem İran açısından hem de savaşın sonraki aşamaları açısından belirleyici olacak.  

MA / Ahmet Kanbal