Batı Marksizm’i nedir? (1)
Bu yazıda, çok derin ve sarsıcı bir mesele olan, yani Batı Marksizminin ne olduğu, arkasındaki mekanizmalar ve yarattığı sonuçlar ele alınacaktır. Batı dünyasının yaşadığı sorunlar (Çin’in yükselişi, Rusya-Ukrayna savaşı, ABD ve İsrail Siyonizminin İran’a saldırması vb..) nedeniyle, sosyalistlerin, teorik tarihi yeniden okuması bana zorunlu görünmektedir. “Batı Marksizmi” deyimi siyaset literatürüne yerleşmiş bir deyime dönüşmüştür. Ancak ben kendi açımdan bu deyimi sorunlu gördüğüm için “Avrupa-Merkezci Marksizm” deyimini kullanmayı tercih ediyorum. Bu nedenle kafaların karışmaması için, bu yazımda Batı Marksizmi deyimini kullanacağım.
08/11/2026 00:37 | Son Güncelleme : 19/11/2026 22:31 | Okunma Sayısı : 67 | Editörün seçtiği
Batı Marksizm’i nedir? (1)
Yener Orkunoğlu
|
|
Bu yazıda, çok derin ve sarsıcı bir mesele olan, yani Batı Marksizminin ne olduğu, arkasındaki mekanizmalar ve yarattığı sonuçlar ele alınacaktır. Batı dünyasının yaşadığı sorunlar (Çin’in yükselişi, Rusya-Ukrayna savaşı, ABD ve İsrail Siyonizminin İran’a saldırması vb..) nedeniyle, sosyalistlerin, teorik tarihi yeniden okuması bana zorunlu görünmektedir.
“Batı Marksizmi” deyimi siyaset literatürüne yerleşmiş bir deyime dönüşmüştür. Ancak ben kendi açımdan bu deyimi sorunlu gördüğüm için “Avrupa-Merkezci Marksizm” deyimini kullanmayı tercih ediyorum. Bu nedenle kafaların karışmaması için, bu yazımda Batı Marksizmi deyimini kullanacağım.
Hegelci-Marksist olan İtalyan filozof Domenico Losurdo, benim için en önemli düşünürlerden biridir. Son dönemlerde onun eserlerinden bazılarını yeniden okuyorum. Batı Marksizminin Doğuşu, Ölümü Ve Yeniden Doğuşu başlıklı kitabı da son derece önemli bir eserdi.
Batı Marksizmi nedir?
![]() |
Batı Marksizmi nedir? Aslında bu sorunun yanıtı, Perry Anderson ile Domenico Losurdo‘nun çarpıcı analizlerinde tamamen farklı şekillerde karşımıza çıkmaktadır. Çünkü bu iki isim, bu teorik geleneğin doğasını ve çelişkilerini bambaşka tarihsel temeller üzerine oturtmuştur. Anderson ve Losurdo’nun kuramsal coğrafyaları arasındaki bu derin yarık, yirminci yüzyıl sol düşüncesinin iki farklı ideolojik hatta bölündüğünün en açık kanıtıdır.
Perry Anderson, 1976 tarihli çok ünlü eserinde Batı Marksizmini İkinci Enternasyonal’in determinizmine karşı bir tepki olarak tanımlar. Ona göre bu akım, politik ekonomiden uzaklaşarak felsefeye, kültüre ve bireysel öznenin eylemliliğine odaklanan bir yaklaşımdır.
Ancak bu yaklaşım, daha sonra Losurdo tarafından sert bir şekilde eleştirilecek ve eksik bulunacaktır. Çünkü Losurdo, bu felsefi sığınağın arkasındaki politik maliyeti çok daha net görmüştü. Bu nedenle Anderson’ın çizdiği çerçevenin, olayın kökenindeki emperyal dinamikleri ve sınıf tabanını tam olarak açıklayamadığı görüşündeydi. Aksine, bu teorik hat, işçi sınıfının somut iktidar mücadelelerinden hızla uzaklaşarak tamamen akademik bir fildişi kulesine çekilmesinin önünü açmıştır.
Domenico Losurdo, Batı Marksizmini (özellikle Frankfurt Okulu’nu, Gramsci dışındaki İtalyan teorisyenlerini) 1917 Ekim Devrimi’nin ve anti-emperyalist pratiklerin toprağından kopmakla suçlar. Losurdo’ya göre bu akım, devrimci pratikten koparak akademikleşen ve burjuvalaşan bir harekettir. Ona göre bu akım, Marksizmin keskin devrimci yanlarını törpüleyen ve onu burjuva entelektüel piyasasına uyumlu hâlegetiren bir yapı olmuştur.
İşte Losurdo’nun geliştirdiği bu eleştirel hat, Marksizmi akademi simsarlarından kurtarıp yeniden ezilenlerin pratik mücadelesiyle buluşturma iddiası taşır. Bu bağlamda Losurdo, Batı Marksizmini işçi sınıfından ve devlet kurma projelerinden uzaklaşan tehlikeli bir sapma olarak teşhis eder. Çünkü bu akım, sömürüye karşı direnen halkların pratik başarılarını küçümserken Batı merkezli teorik soyutlamaları tek ölçüt olarak dayatmıştır.
Ayrıca Domenico Losurdo’nun Çin sosyalizmini anlamayan Batı Marksistlerine ve Batı solcularına eleştirisi kayda değerdir. Domenico Losurdo, Batı solunu Avrupa-merkezci, devlet karşıtı, ütopyacı ve mesihçi eğilimler geliştirmekle eleştirmiştir. Losurdo’ya göre bu kesimler, Çin’i ya “illiberal totaliter bir rejim” ya da “kapitalizmi restore etmekle” suçlayarak Çin deneyiminin emperyalizme karşı ulusal kurtuluş ve sosyalist inşa açısından taşıdığı önemi kavrayamamıştır.
“Yoksulluğun eşit paylaşımı sosyalizm değildir” görüşünden hareket eden Losurdo’ya göre, sosyalizmin asıl görevlerinden biri, üretici güçleri geliştirmek ve toplumsal zenginliği artırmaktır. Losurdo açısından, Çin’in piyasa mekanizmalarını ve özel mülkiyeti, kendi planlama sistemine entegre etmesi, “kapitalizme teslim olmak” olarak değil, Marksist teorideki tarihsel aşamalar çerçevesinde stratejik bir hamledir.
|
|
Nasıl ki Lenin NEP (Yeni Ekonomi Politikası) döneminde benzer bir geçiş denemesi yaptıysa, Çin de gelişmiş kapitalist ülkelerin yüzyıllar süren teknolojik ve ekonomik birikimini yakalamak için piyasayı ve yabancı sermayeyi bir araç olarak kullanmış, ancak Komünist Partinin liderliğinde stratejik sektörlerin (finans, banka, toprak mülkiyeti, ana sanayi vb.) kontrolünü elden bırakmamıştır.
Losurdo’ya göre, emperyalizm ve küresel kapitalist hegemonya altında ezilen bir ülkenin sadece sloganlarla sosyalizm inşa etmesi imkansızdır. Çin’in modernleşme hamlesi, ülkeyi hem dış baskılara karşı koruyacak ekonomik ve askeri bir bağımsızlık kazandırmış hem de yüz milyonlarca insanı mutlak yoksulluktan kurtararak insan haklarının ve sosyal refahın maddi zeminini yaratmıştır. Dolayısıyla buradaki piyasa ekonomisi bir restorasyon değil, sosyalist hedeflere ulaşmak için kat edilmesi zorunlu bir kalkınma aşamasıdır.
Losurdo, Çin’in pazar ekonomisine geçişinin devasa bir ekonomik mucize yaratmakla birlikte yeni çelişkileri, gelir eşitsizliklerini, bölgesel gelişmişlik farklarını ve sınıf tabakalaşmasını da beraberinde getirdiğini kabul eder. Ancak Losurdo’ya göre bu durum, Çin’in tamamen kapitalist bir devlete dönüştüğünün kanıtı değil; aksine, sosyalizmin kendi yarattığı bu yeni ve karmaşık çelişkilerle (yolsuzluk, sermaye birikimi ve eşitsizlikler) mücadele etmeye devam ettiği dinamik ve sürekli devam eden bir süreçtir.
Losurdo açısından Çin’de Marksizm, ulusal bilinç ve kurtuluş mücadelesinin temeli haline gelmiş; siyasi bağımsızlığın ardından ekonomik bağımsızlık hedefiyle devrimi sürdürmüştür. Ayrıca Batı solu, Çin’in 800 milyon insanı açlık tehlikesinden kurtarmasını hafife almaktadır. Losurdo, Batı solunun bu tutumunu, kendi tarihine ve gerçek sosyalizme yabancılaşma anlamında “otofobi” olarak mahkûm eder.
Bu bağlamda Domenico Losurdo’nun kitaplarını İngilizceye kazandıran ABD’li Marksist Gabriell Rockhill ve ekolojik Marksizm teorisini geliştirmeye çalışan John Bellamy Foster, Batı Marksizmine eleştiriler yöneltiyorlar.
Gabriel Rockhill ve John Bellamy Foster, Domenico Losurdo’nun “Batı Marksizmi” eleştirisini temel alarak onun tezlerini hem özümseyip derinleştirmiş hem de belirli noktalarda güncelleyerek genişletmişlerdir. Losurdo’nun sınıf siyasetinden, emperyalizm eleştirisinden, materyalizmden ve akıldan kopuş olarak tanımladığı “geri çekilme”ler, Rockhill ve Foster için birer analiz çerçevesi işlevi görür; ancak bu iki düşünür, Losurdo’nun tarihsel tespitlerini alıp onları çağdaş kapitalizmin ve emperyalist ideolojik aygıtların işleyişini açıklayacak şekilde geliştirirler.
Batı Marksizminin temel özellikleri
Losurdo’nun eserlerinden Batı Marksizminin en temel ve belirgin özelliklerini açığa çıkarmak mümkündür. Losurdo’ya göre Batı Marksizmi, klasik Marksizmin devrimci özünü boşaltarak ve pratik politik özünden koparak belirli açmazlara saplanmıştır.
Losurdo’nun eleştirel perspektifinden bakıldığında, Batı Marksizminin en temel ve belirgin özellikleri şunlardır:
· Somut sınıf mücadelesinden kaçış: Losurdo’ya göre Batı solu ve Batı Marksizmi, iktidarı ele geçiren, devlet kuran, sanayileşen ve emperyalist kuşatmayla (SSCB veya Çin’de olduğu gibi) boğuşan reel işçi sınıfının ve komünist partilerin “kirli”, çelişkili ve zorlu pratikleriyle yüzleşmekten kaçmıştır. Batı Marksizmi, kültüre, akademik felsefeye sığınarak, apolitikleşmiş bir yol izleyerek iktidar sorumluluğu taşımayan, saf, elleri hiç kirlenmemiş soyut bir ahlakçılığa ve teorik elitizme saplanmıştır.
· Anti-emperyalist ve sömüreciliğe karşı mücadeleleri küçümseme: Klasik Marksizmde sınıf mücadelesi ulusal ve küresel sömürüye karşı ezilen halkların, köylülüğün ve proletaryanın birleşik mücadelesini içerirken; Batı solu bu mücadeleyi daraltmıştır. Sınıf mücadelesini fabrika içindeki proleterya-buurjuvazi çelişkisine indirgeyerek, Asya’da, Latin Amerika’da ya da sömürge karşıtı devrimlerde yükselen halk hareketlerini (köylülerin ve ezilen ulusların sınıf mücadelesini) gerçek anlamda “proletarya mücadelesi” olarak görmekten kaçınmış, onları küçümsemiştir.
· Yenilgi Fetişizmi ve Sorumluluktan Kaçma: Losurdo, sol entelijansiyanın iktidarda kalıp ekonomik inşa yürütmek yerine, sürekli yenilmişlik durumuna sığınmasını (“yenilgi fetişizmi”) eleştirir. İktidarda olmamak, devrim yapıp devleti yönetme sorumluluğunu üstlenmemek, eleştiri yapmak açısından konforlu bir alan sağlar; ancak Losurdo’ya göre bu durum, dünyayı dönüştürme iradesinden ve gerçek sınıf politikasından bir kaçıştır.
Losurdo’nun geliştirdiği bu yaklaşımdan hareket eden John Bellamy Foster ve Gabriel Rockhill, Losurdo’nun görüşlerini geliştirmeye çalışıyorlar. Özellikle bilgi üretiminin siyasi ekonomisini ve emperyalist vakıfların rollerini incelemekten geri kalmıyorlar. Örneğin Gabriel Rockhill, 2. Dünya Savaşıından sonra, Rockefeller Vakfı’nın arşivinde Marksizm-Leninizm başlıklı bir proje olduğuna dikkat çekiyor. Bu projenin amacı, Hitler Faşizmini yendiği için Sovyetler Birliğine ve Komünizme olan sempatinin yayılmasını önlemektir. Bu sempatinin yayılmasını önlemek için, Marksizmi bilen entelektüeller devreye sokulmuştur.
Dört temel geri çekilme süreci
Monthly Review dergisinin Mart 2025 tarihli sayısında “Western Marxism and Imperialism A Dialog” başlığı altında John Bellamy Foster ve Gabriel Rockhill arasında gerçekleşen diyalogda Gabriel Rockhill, konuşmanın başında şunu dile getiriyor:
“Batı Marksizmi, emperyalizmin ideolojik bir ürünüdür ve temel işlevi, emperyalizmi gizlemek veya örtbas etmek, aynı zamanda ona karşı mücadeleyi yanlış yorumlamaktır.” Batı Marksizminin özünü şöyle formüle eder Rockhill: “Batı Marksizmi, teoride Marksist, pratikte ise anti-komünisttir. “
Adı geçen dialogda Foster ise şunu dile getiriyor:
“Şimdiye kadarki tartışmamızın çoğunu, Batı Marksist geleneğinin, çok sayıda eleştirel içgörü sağlamasına rağmen, dört kat geri çekilmeye kapıldığını söyleyerek özetleyebiliriz: (1) sınıftan geri çekilme; (2) emperyalizmin eleştirisinden geri çekilme; (3) doğadan / materyalizmden / bilimden geri çekilme; ve (4) akıldan geri çekilme. (…) Öyleyse, mevcut görev, tarihi materyalizmin, zamanımızın gezegensel krizi bağlamında devrimci bir teori ve uygulama olarak iyileşmesi ve yeniden yapılandırılmasıdır. “
Bu iki düşünüre göre, bu dört nokta, Batı solunun devrimci rotasından nasıl saptığının adım adım anatomisini sunmaktadır.
1. Sınıftan geri çekilme: Sosyalist teori siyasi ekonomiyi terk edip tamamen kültürel analizlere sığınmıştır. Sınıf mücadelesinin nesnel yasaları yerine kimlik ve kültür polemiklerini ikame eden bu anlayış, burjuvazinin en büyük ideolojik zaferlerinden biri olmuştur.
2. Emperyalizm eleştirisinden kopuş: Küresel sömürü düzeni bilinçli şekilde görmezden gelinmiştir. Batılı sol, merkez devletlerin çevre ülkeler üzerindeki yağma düzenini görmezden gelerek konforlu bir konformizme hapsolmuştur.
3. Doğadan, materyalizmden ve bilimden Uzaklaşma: Marksist ontoloji reddedilerek sadece sosyal dünyaya sıkışıp kalınmıştır. Gerçek dünyadan kopuk, salt dinsel bir sekteye benzeyen bu idealist sapma, doğa bilimleri ile sosyal bilimler arasındaki diyalektik köprüyü tamamen havaya uçurmuştur.
4. Akıldan geri çekilme: Bilimsel mücadele terk edilerek burjuva görüşleri kutsanmıştır. Aklın ve nesnel gerçeğin bu şekilde tasfiyesi, nihilizme ve postmodern bir bataklığa yuvarlanmanın kapısını ardına kadar açmıştır.
Tüm bu geri çekilmeler, işçi hareketine ve gerçek iktidar inşasına sırt çevirmenin en açık kanıtıdır. Teori, kitlelerin kurtuluş aracı olmaktan çıkıp akademik kariyerlerin ve batılı dergilerde atıf almanın bir aracı haline getirilmiştir. Çünkü Batı Marksistleri, teori üretimini akademik karieyere ulaşma çabası olarak görmüş ve küçük burjuva kariyerizmini tetiklemiştir. Bu entelektüel kibir, halk sınıflarının acılarını ve pratik taleplerini yukarıdan bakan bir burjuva tenezzülüyle ele almıştır.
Emperyal teori endüstrisi ve bilgi üretimi
Gabriel Rockhill, Batı Marksizminin entelektüel bağımsızlık mitinin arkasındaki karanlık finansal mekanizmaları sorguluyor. Bu akım, tamamen bağımsız entelektüel bir arayış mıydı, yoksa emperyalist sistemin fonladığı bir teori endüstrisi miydi? Tarihsel belgeler ve kurumsal arşivler, bu soruya çok net bir şekilde ikinci şıkkı işaret etmektedir.
Bu gelenek, kapitalist düzenin ve istihbarat ağlarının finansmanıyla büyüyen organik bir bilgi üretim aracıdır. Soğuk Savaş dönemi boyunca akademiye akıtılan milyonlarca dolar, Marksizmin keskin kenarlarını törpülemek ve onu zararsız bir salon sohbetine dönüştürmek için harcanmıştır.
Ford ve Rockefeller gibi vakıfların fonlarıyla yürütülen projeler, sahte bir otantik Marksizm yaratmayı amaçlamıştır. Bu vakıflar, devrimci Marksizmin yerine sistem içi muhalefet üretecek, sisteme meydan okumayan fakat radikal görünen figürleri bilinçli olarak finanse etmişlerdir. Herbert Marcuse gibi kilit isimlerin ulusal güvenlik devletiyle olan gizli bağları, teorinin nasıl yönlendirildiğini gözler önüne serer. Bu ilişkiler ağı, Batı Marksizminin aslında sermayenin kontrolsüz bir eleştirisi değil, kontrollü bir evcilleştirme operasyonu olduğunu kanıtlamaktadır. Gabriel Rockhill’a göre, hiçbir şeyin tesadüfi değildir ve entelektüel ortam emperyal yapılarca şekillendirilmiştir. Yani sistem, finansal devlet ve entelektüel kompleks üzerinden organik bir bilgi üretimi gerçekleştirmiştir. Bu kompleks, gerçek devrimci teorinin sesini boğmak için en gelişmiş ideolojik aygıtları devreye sokmuştur.
****
Türkiye ve Dünya solu Vladimir Putin
Yener Orkunoğlu / Diğer yazıları
Yener Orkunoğlu yazdı: Aydınlanmanın iki yüzü
30 Ekim 2026
Yener Orkunoğlu yazdı: Siyasal İslamcılığın hızlı yozlaşması ve ahlaki çöküşü
09 Ekim 2026
Yener Orkunoğlu yazdı: Fon aldatması, asalak sınıf ve neo-liberalizmin çirkin yüzü
Bunlar da ilginizi çekebilir
Kürt Sorunun Çözümünde MİT Başkanı,Bahçeli'nin...
Çözüm Sürecinin Hangi Aşamasındayız. Çözüm sürecine dair birinci, ikinci, üçüncü aşamalar gibi sıralamalar yapılıyor. İlginç olan bu sıralamaları devlet yapmıyor. Kürt Politik Hareketi yapıyor. Bu sürecin iki temel aşaması var. Birincisi PKK’nin Silahlı Mücadeleyi sonlandırma kararı ve bunun hayata geçirilmesi. İkincisi ise birincisine bağlı olarak devletin atacağı hukuki, politik ve toplumsal adımlardır.
2 gün önceİspanya’daki hareketlerin arka planı: Soldaki kopuş..!
İspanya’da son yıllarda sınıf mücadelesinin yeniden canlanma dinamikleri ve kiracılar hareketinin yaptığı büyük atılımın arka planında, en genç kuşak işçilerin ve öğrenci-genç işçilerin hızla siyasallaşma ve yeni mücadele kanalları açma süreçleri var. Özellikle Bask, Katalonya ve İspanya solunda 2018-2024 döneminde yaşanan “büyük ayrışma ve kopuş dalgası”, genç kuşakların daha devrimci bir eğilimle yeniden örgütlenmesine ve mücadelesine yeni bir motivasyon, taban inisiyatifi ve yeni kanallar açmaya başladı.
5 gün öncePost-Marksist “Tarih” Anlatıcılarının Hezeyanlarına...
Mustafa Suphi ile yoldaşlarının 28/29 Ocak 1921 gecesi Karadeniz’de hunharca katledilmesi, komünist hareketin kanayan yarasıdır hâlâ; hesabı görülene dek! Çünkü Onlar çok önemli bir kilometre taşıdırlar. Ancak bilinmelidir ki, 15’lerden önce 20’ler de vardır, Paramaz’ın 19 yoldaşıyla ile Beyazıt Meydanı’nda asılarak infaz edildiği tarihimizde. Onlar köklerimiz, geleneğimizdir elbette!
6 gün önce



Yargıtay'da kaybolan dosya ile Gürsel Tekin'in alakası var?