Dr. Ertekin: 66. madde değişmeli...
Dr. Orhan Gazi Ertekin, Türkiye'nin "Terörle Mücadele Yasası" ile yönetildiğine işaret ederek, farklı etnik kimlikleri hukuken dışarıda bırakan 66. Madde'nin değişmesi gerektiğini vurguladı. Ertekin, "Türkiye'nin Kürtlerle olan ilişkisinde ilk yapması gereken şey gerçek bir yurttaşlığın geliştirilmesidir. Özerklik alanlarının tanınmasıdır" dedi.
16/10/2026 09:10 | Son Güncelleme : 20/11/2026 01:01 | Okunma Sayısı : 113 | Super Admin
Dr. Ertekin: 66. madde değişmeli, vatandaşlık için illa Türk olmak gerekmez DOSYA 5
|
|
Dr. Orhan Gazi Ertekin, Türkiye'nin "Terörle Mücadele Yasası" ile yönetildiğine işaret ederek, farklı etnik kimlikleri hukuken dışarıda bırakan 66. Madde'nin değişmesi gerektiğini vurguladı. Ertekin, "Türkiye'nin Kürtlerle olan ilişkisinde ilk yapması gereken şey gerçek bir yurttaşlığın geliştirilmesidir. Özerklik alanlarının tanınmasıdır" dedi.
Türkiye, 12 Eylül 1980 askeri darbesi sonrası hazırlanan ve 44 yıldır yürürlükte olan 1982 Anayasası ile yönetiliyor. "Darbe Anayasası" olarak da nitelendirilen mevcut anayasa, bir yandan insan hakları ve demokrasi sorununa yol açarken, diğer yandan Kürt sorununun çözümü önündeki en büyük engellerden biri olarak duruyor.
Barış ve Demokratik Toplum Süreci'nde yeni bir anayasanın yapımı daha da önem kazandı. Kürt Özgürlük Hareketi başta olmak üzere birçok demokratik kesime göre, Kürt sorununun nihai çözümü sivil, özgürlükçü ve demokratik bir anayasanın yapılmasından geçiyor. Süreç kapsamında gündeme gelen adımların kalıcı bir hale gelmesi de demokratik bir anayasanın yapımını zorunlu kılıyor.
Türkiye'deki yargı sistemi, hukuk politikaları ve insan hakları alanında çalışmalarıyla bilinen eski hâkim Dr. Orhan Gazi Ertekin ile yeni anayasa tartışmalarını konuştuk.
Türkiye, 1982'den bu yana "Darbe Anayasası" ile yönetiliyor. Zamanla kimi değişiklikler yapılmasına rağmen metnin ruhu halen o döneminin izlerini taşıyor. Siz bir hukukçu ve siyaset bilimci olarak mevcut anayasanın tarifini yapacak olursanız neler söylersiniz?
82 Anayasası, 1960-70'lerden 1980'e kadarki süreçte giderek güçlenen toplumsal grupları, örgütsel alanı, yurttaş dinamiğini, örgütsel dinamikleri ve sendikaları sınırlamaya dönük bir eğilimin ürünüydü. Dolayısıyla yurttaşları politik alandan dışlamak, yurttaş iradesini yapıcı kurucu olmaktan çıkarmak, sendikaları ve sivil toplum örgütlerinin etkisini ve gücünü zayıflatmak, kamu alanını zayıflatmak, bunu hukuki bir garanti altına almak üzere inşa edilmiş faşizan bir anayasaydı. Bu nedenle bir anayasa metni olarak geleneksel güçlerin, cumhuriyetçi seçkinlerin, İslamcı müteşebbislerin, ülkücü katillerin ve baronların önünü açan, onları merkeze yerleştirmeye çalışan, bunların işbirliğini öne alan, bunun dışındaki toplumsal grupları dışlayan, sivil siyaseti ve yurttaş hareketlerini dışlayan bir metin olarak ortaya çıktı. Bu metin aynı zamanda belli güç ilişkilerine dayanıyordu. Bu güç ilişkileri de toplumun mümkün olduğu kadar kendi dinamizmini, enerjisini zayıflatmaya dönük bir işlev görüyordu. Bu önemli ölçüde başarılı oldu. 80'lerin sonuna doğru belli düzeltmeler, iyileştirmeler yoluna gidildi. Fakat buna rağmen bugün geldiğimiz aşamada bile uygulanmayan halinde bile – ki yani 82 Anayasası'nın kendisi bile artık yok- antidemokratik niteliğini koruyor. 1991 yılında 82 Anayasası'nın hemen yanına ikinci bir anayasa niteliği taşıyan Terörle Mücadele Yasasını yerleştirdiler.
“1991'de 82 Anayasası'nın hemen yanına ikinci bir anayasa niteliği taşıyan Terörle Mücadele Yasası'nı yerleştirdiler. 15 Temmuz'dan sonra artık 82 Anayasası da uygulanmıyor. Bir anayasamız yok aslında. “
Terörle Mücadele Yasası, yurttaşları -yani 82 Anayasası'nın belirlediği yurttaşları- ikili bir ayrıma tabi tutuyordu. “Terörist” ve “yurttaş” ayrımı. Türkiye ikili bir anayasayla yönetilmeye başlandı. 15 Temmuz'da 82 Anayasası ve Terörle Mücadele Yasası ile yönetildik. 15 Temmuz'dan sonra artık 82 Anayasası da uygulanmıyor. Şu an bir 82 Anayasası üzerine konuşmamız bile çok anlamlı gelmiyor. Çünkü bir anayasamız yok aslında. Terörle Mücadele Yasası halen varlığını sürdürüyor. Tek bir anayasayla yönetiliyoruz, o da Terörle Mücadele Yasası. Biz “Türkiye tek bir anayasayla yönetilsin, Terörle Mücadele Yasası kalksın” diyorduk. Fakat kalkması gereken kalkmadı. Türkiye'nin artık 82 Anayasası problemi yaşadığı söylenemez. Çünkü 82 Anayasası yok artık.
82 Anayasası da kendinden öncekilerden çok farklı değildi; çoğu anayasanın “Türklük" üzerine kurgulandığını görüyoruz. Bu durumun günümüzde de devam ettiğini söyleyebilir miyiz?
![]() |
1876 Anayasası'nda bu doğrudan görünen bir durum değildi. Fakat 1924 Anayasası'ndan itibaren Türkiye kimlikçi bir anayasal sözlüğün içine yerleştirildi. “Türklük” ve “Sünnilik” üzerine inşa edilmiş bir kimlikçi yapının üzerine kuruldu. Genellikle Türkiye Cumhuriyeti'nin çağdaşlığı Alevi, Kürt veya farklı toplulukları gayrimüslimlere, Ermenilere, Rumlara, Süryanilere ve Keldanilere karşı eşit yurttaşlığı öne aldığı söylenir ama gerçeklik tam tersidir. Cumhuriyetle beraber Türkiye'de anayasaların kimlikçi tarzda kurulduğunu, bu kimlikçiliğin de “Türklük” ve “Sünniliği” esas aldığını, bunun dışındaki tüm diğer dinamiklerin kriminalleştirildiğini, daimi bir yargısal takibe tutulduğunu gösteriyor. Bu anlamda 82 Anayasası'nı da bu sürecin son halkası olarak görebiliriz. 15 Temmuz sonrası süreç de bu kimlikçiliğin aynen devam ettirildiğine dair işaretlerle dolu.
Söz ettiğiniz kapsamda değerlendirecek olursak; sizce Türkiye'nin yeni bir anayasaya ihtiyacı var mı, varsa bu "yeni" olan neyi vadetmeli?
Çok net söyleyeceğim. Türkiye'de bir anayasaya ihtiyaç yok. Çünkü Türkiye'de bir anayasa yok. Bunu tartışmamıza bile gerek yok. Türkiye'de bir anayasa sorunu yok. Çünkü bir anayasa olmadığı için bir anayasa metninin ne olması gerektiğine dair tartışmanın kendisi anlamsız. Bir anayasa resmen yürürlükte fakat bu anayasanın kamusal alanda, devlet ve iktidar alanında bir karşılığı yok. Fakat çok ciddi bir anayasacılık sorunumuz var. Ama yani bir metin olarak anayasa sorunumuz yok, uygulanmayan bir şeyin kendi sorunlarını da yaşayamayız. 15 Temmuz'a kadar 82 Anayasası'nın sorunlarını yaşamıştık. Antidemokratik uygulamaları eleştiriyorduk. Farklı sorunlar yarattığını söylüyorduk. Demokratik alanı kapattığını, vesayetçi bir Milli Güvenlik Kurulu'yla, Cumhurbaşkanlığı sistemiyle, Anayasa Mahkemesi sistemiyle sivil siyaset alanını daralttığını söylüyorduk. Fakat şimdi devlet, iktidar ve egemenlik alanı kendini sınırlayacak herhangi bir anayasal metinle denetlenmiyor. Dolayısıyla Türkiye'nin bir anayasa sorunu şu an yok. Türkiye'nin asli bir siyasal mesele olarak anayasacılık sorunu var.
Ne demek istiyorsunuz?
“Türkiye'nin anayasacılık sorunu var. O anayasacılık da kendi anayasasına uyan bir anayasa metninin varlığının kabulü, egemeni sınırlandıracak bir güç dağılımı ile mümkün. Bu güç dağılımı da Alevileri ve Kürtleri birer kurucu özne haline getirmektir. “
Türkiye'nin iktidar alanını sınırlayacak bir yasa sorunu var. İktidar alanını sınırlayacak, denetleyecek, devlet ve iktidarın sınırlarını belirleyecek bir anayasacılık sorunu var. Anayasacılık, “Egemeni belirli ilkelere tabi tutmak” demektir. Anayasalcılık “egemeni belirli sınırlar içerisinde tutmak” demektir. Egemenin istediğini yargılayamaması, istediğini hapse atamaması, istediği gibi fonlara el koymaması ya da koyamaması, mülklere el koyamaması demek. Bunların belli bir sınıra taşınması demek. Dolayısıyla Türkiye'nin eğer bir anayasa sorunu varsa ki; bu anayasa sorununun mutlaka anayasacılık sorunuyla birleştirilmesi gerekir. Yani uygulanabilir, devleti sınırlandırabilir bir anayasal metinle, o anayasanın kullanıldığı ve güç ilişkilerinin dağıldığı, farklı toplulukların, Alevilerin, Kürtlerin, gayrimüslimlerin ve Türkiye'deki tüm farklı ezilen azınlık grupların, bir siyasal kurucu özne olarak güç ilişkilerine dahil edildiği, bu güç ilişkileri nedeniyle egemenin belli bir ilkesel alana taşınmak zorunda olduğu, belli bir anayasal metin alanına taşınmak zorunda olduğu, kendi anayasasına uymak zorunda olduğu bir süreç yaşanması gerekiyor.
Türkiye'de maalesef uygulanan bir anayasa yok. Şu an iktidarın neredeyse bütün eylemleri anayasa dışı. Yani anayasa karşıtı eylemlerin odağı durumunda iktidar. Çok garip bir durum bu; genellikle kendi dışındakileri suçlardı bu nedenle. Şu an iktidarın kendisi, anayasa karşıtı eylemlerin odağı durumunda. Dolayısıyla bir anayasa sorunuza çok net cevap verebilirim. Bir kere daha üstünü vurgulayarak, yoğun altını çizerek söyleyebilirim; Türkiye'nin şu aşamada doğrudan bir anayasa sorunu yok. Ama anayasacılıkla birleştirildiğinde bir anayasa sorunu olduğu söylenebilir. O anayasacılık da kendi anayasasına uyan bir anayasa metninin öncelikle varlığının kabulü, arkasından gerçekten devleti sınırlandıracak, egemeni sınırlandıracak bir güç dağılımı ile mümkün. Bu güç dağılımı da 1924'ten itibaren dışlanmış Alevileri ve Kürtleri merkeze doğru çekmek, onları birer kurucu özne haline getirmek, birer uzlaşma muhatabı haline getirmek. O andan itibaren de yeni hukuksal gelenekler, yazılı anayasal metin oluşturma sorunuyla karşı karşıya kalacağız.
Yeni bir anayasa tartışması yapabileceğimiz bir süreçte değiliz mi diyorsunuz?
Anayasa meselesi doğrudan reddedilecek bir şey değil ama doğrudan içine girilebilecek de bir durum değil. Karmaşık ve komplike olduğu için ciddi tartışmalar yapmak lazım. Toplumsal hareketlerin gücünü geliştirmek lazım.
Bir anayasa tartışması yapabileceğimiz bir süreçte değiliz. Çünkü anayasamız yok. Üzerinde anlaşılan, bizzat iktidarın ve egemenin uyduğu bir anayasamız yok. Anayasa dışı bir anayasacılık uygulanıyor şu an. Hükümet kendi anayasasını çiğniyor ve orada bir fiili durum yaratarak, yeni bir anayasal sürecin önünü açmaya çalışıyor. Bizi de o anayasal süreci yenilemek için kendi amaçlarının muhatabı haline getirmeye çalışıyor. Bunda bir sorun yok ama burada bizim handikapımız şu; biz Kürtler, Aleviler, farklı topluluklar, sol-sosyalist gruplar, azınlık grupları, LGBT topluluklar, kadınlar, bütün bunların güç ilişkilerinin içerisinde taşınması gerekiyor. Politik bir muhatap haline getirilmesi gerekiyor.
Özellikle Kürtler, şu an belli bir toplumsal harekete dayandıkları için bu anayasacılık sürecinde gerçek bir muhatap olarak ele alınmış durumdalar. Teklif esas olarak Kürtlere yapılıyor. Alevilere değil. Örneğin Alevilerin, güçlü bir Alevi hareketi olmadığı için onlar muhatap alınmak yerine doğrudan Kürtler muhatap alınıyor. Bu tarihsel bir fırsat, tarihsel bir moment. Bunu bir defa dışlamamak gerekir. Ama diğer yandan bu moment doğrudan iktidarın kendi anayasacılık sürecinin ve kendi çıkarlarının bir parçası olarak da öne alınıyor. Yani doğrudan anayasa meselesi reddedilecek bir şey değil ama doğrudan içine girilebilecek de bir durum değil. Karmaşık ve komplike olduğu için ciddi tartışmalar yapmak lazım. Toplumsal hareketlerin gücünü geliştirmek lazım. Somut devlet geleneklerinin değiştirilmesini, şu anki devlet reflekslerinin, devlet pratiklerinin demokratik yönde değişimini gözlemlemek lazım.
AKP şu an hepimize “Bir anayasa yapalım” teklifinde bulunuyor. Ana muhatabı da Kürtler. Kürt hareketinin doğrudan kendisi ana muhatap alınıyor. Kürtlerin bunu reddetme lüksü yok. Diğer yandan risk de göz önüne almak durumdalar. Kürtler bir yandan muhatap alınıyorlar, bir özne haline getiriliyorlar. Bir masa olduğu söyleniyor. Ama işte o masanın üretecekleri bundan sonraki süreçlere dair nedir? Her aşamada yeniden denetleyen, uyanık, şüpheyi elden bırakmayan bir müzakere sürecine ihtiyaç var. O nedenle son derece riskli, son derece komplike, karmaşık bir anayasa ve anayasacılık sürecinin içerisindeyiz. Burada ne dışarıda kalınabilir bir durum bu, ne doğrudan içinde yer alınabilir bir durum. Ama kayıtsız kalınmaması gereken, mutlaka müzakerenin içerisinde her gün yeniden müzakereyi belirlemeye çalışan bir yol çizmekte, oluşturmakta fayda var.
Sizin "uygulanmıyor" dediğiniz anayasanın varlığı üzerinden devam edecek olursak; 66. madde (Türk Devletine vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes Türk'tür) yıllardır tartışma konusu. Bu durum "aidiyet" ya da "ulus tanımı" olarak savunulsa da birçok çevre bunun etnik bir kökene vurgu yaptığını belirtiyor. Sizce vatandaşlık tanımı da değişmemeli mi? Ya da anayasa "Türklük"ten arındırılıp, tüm halkların kendisini içerisinde görebileceği bir sözleşme haline getirilmemeli mi?
“66. maddenin mutlaka değişmesi lazım. Çünkü 66. madde farklı toplulukların yurttaş olma kapasitesini daraltıyor. Vatandaşlık meselesiyle, etnik kültürel aidiyetin birbirinden ayrılması lazım. Vatandaş olabilmek için illa Türk olmak gerekmez. “
![]() |
Orada da ciddi bir sorun var. Türkiye devleti, kimlikçi bir devlet olarak inşa edilmiş. Özellikle son 82 Anayasası'nın 66. maddesi de bunu açık ve net biçimde ortaya koyuyor. 66. madde hukuki bir meseleyi, etnik kültürel bir meseleye dönüştürüyor. Yani hukuki bir mesele olarak “vatandaşlığı, yurttaşlığı” etnik kültürel bir aidiyetle iç içe geçiriyor, özdeş hale getiriyor. Dolayısıyla kişi Türk olmak zorunda ki yurttaş haline gelebilsin. Bir hukuki meseleyle, bir hukuki haklar bütünüyle, bir etnik, kültürel gruba bağlanma zorunluluğu son derece anti demokratik bir hukuki formülasyondur. 66. maddenin mutlaka değişmesi lazım. Çünkü 66. madde farklı toplulukların yurttaş olma kapasitesini daraltıyor. Hukuken dışarıda bırakıyor. Bu nedenle vatandaşlık meselesiyle, etnik kültürel aidiyetin birbirinden ayrılması lazım. Vatandaş olabilmek için illa Türk olmak gerekmez. Oysa mevcut anayasa vatandaş olabilmek için Türklüğü zorunlu kılan bir şey.
Örneğin Azerbaycan'da Beluci olabilirsin. Ama aynı zamanda Azeri değilsindir, Azerbaycanlısındır. İran'da Beluciysen veya Kürtsen, Fars olmak zorunda değilsin. Anayasalarına, onların vatandaşlık yasalarına göre Fars olmak zorunda değilsin, İranlısındır. Ama Türkiye'de, Türkiyeli olmuyorsun. Aynı zamanda Türk olmak zorundasın. Ortadoğu'nun anayasacılık ve vatandaşlık gelenekleri açısından bile oldukça geri bir vatandaşlık uygulamamız var. Bu nedenle o kısmın özellikle 66. maddenin üzerinde durulmasının gerektiğini ben de düşünüyorum.
Türkiye anayasalarının Kanun-i Esasiye’den bu yana temeline aldığı nokta Türklük vurgusu değil mi?
Kanun-i Esasi'de Türklük vurgusu bu çapta değildi. O dönem zaten Osmanlılık esas alınıyor, İslamcılık ve Türkçülük giderek yavaş yavaş ardı ardına gelişen bir sürece tekabül ediyordu. Ama esas olarak İttihat Terakki'nin veya Jön Türkler'in 1895'ten itibaren Türkçülüğü esas almaya başladıklarını görüyoruz. Kavramların Türkçeleştirilmesi için 1913'te “ıstılah encümeni” yani sözcük encümeninin kurulduğunu ve Türkçeleştirme sürecinin başladığını görüyoruz. Arkasından sermayenin Türkleştirme sürecinin başladığını, Ermenilere ciddi bir soykırım uygulandığını görüyoruz. O süreçlerin hepsi -1920'deki Pontus Soykırımı, 1938'deki Dersim Soykırımı...- bütün bunlar Türkiye'nin “Yapay Türkçü” inşasını garantileyen eğilimler, gelişmelerdi. Bu şiddetle inşa edilen Türkçü inşa aynı zamanda 24 Anayasası'yla birlikte gerçek anayasal formülasyonuna kavuştu. Sonraki anayasalar 61 Anayasası, 82 Anayasası hepsi o “Türkçü, Türk” kimlikçiliğinin devletleştiği, Türk ve Sünni kimlikçiliğinin resmileştiği bir süreci başlattı.
Dolayısıyla Türk milliyetçiliği, Türkiye'deki kamu alanının içinden Kürtlere ve Alevilere kimlikçilik suçlaması son derece trajikomik bir suçlama. Gerçekte kimlikçi olan Türkiye'de bizzat siyasal rejimin, hukuksal rejimin ta kendisidir. Borçlar Kanunu'nun bile “Türk Borçlar Kanunu” olduğu, “Türk Ticaret Kanunu” olduğu yani ticari ilişkilerin bile Türklük üzerinden tarif edile geldiği bir süreçten bahsediyoruz. Bu çapta bir kimlik tarifi neredeyse Apartheid'a kadar uzanabilecek bir hiyerarşiyi, bir ayrımı, bir segregation denilen o ayrılma sürecini başlatmış oluyor. Son derece tehlikeli. Bunların anayasacılık yani devletin egemenliğin sınırlandırılması meselesinde özellikle ortaya konulması ve sadece anayasa metninde değil aynı zamanda uygulamalarda, geleneklerde, hukukun ve yargının özerkliğinde pratiğe de geçirilmesi gibi bir sorunla karşı karşıyayız.
Kürtlerin anadil, eşit yurttaşlık, yerinden yönetim gibi talepleri var. Sizce yeni anayada bu haklar nasıl tanımlanmalı?
Türkiye yurttaşlığı, eğer farklı ulusal topluluklara kendini açabilirse kısmen Kürt ulusallığını siyasal evrenin içerisine taşıma kapasitesi olabilir. Yani bu ihtimal dahilinde. Ancak “Kürt ulusallığı” deyince, "Kürt toplumsal alanı, Kürt sorunu” deyince yurttaşlığı aşan bir meseleyle karşı karşıyayız. Türkiye'nin, Kürtlerle olan ilişkisinde ilk yapması gereken şey gerçek bir yurttaşlığın geliştirilmesidir. Kimlikçi bir yurttaşlık anlayışının değiştirilmesidir. Özerklik alanlarının geliştirilmesidir. Özerklik alanlarının tanınmasıdır. Yerele açık bir politik alanın, kamusal alanın önünün açılması gerekir.
Kayyumluk meselesinin tamamen lağvedilmesi gerektiği gibi tam tersine merkezi alanların, Kürtlerin bulunduğu alanlarda, Alevilerin bulunduğu alanlarda her tür tasarrufu yapabilme kapasitesinin sınırlandırılmaması gerekir. Demokratik bir anayasanın Türkiye açısından ve özellikle Kürtler açısından en önemli yanı özerkliktir. Özerklik alanının yerel özerkliğin mutlaka tanınması gerekir. Yurttaşlıkla belli topluluk haklarının mutlaka iç içe geçirilerek, tanınarak, Kürt belediyeciliğinin önünü engellememek, Kürt belediyeciliğinin politik kabiliyetini ve dinamizmini geliştirecek bir kurumsal formülasyona ihtiyaç var.
Türkiye'nin Kürtlerle olan ilişkisinde ilk yapması gereken şey gerçek bir yurttaşlığın geliştirilmesidir. Kimlikçi bir yurttaşlık anlayışının değiştirilmesidir. Özerklik alanlarının geliştirilmesidir. Özerklik alanlarının tanınmasıdır.
Aynı şey Aleviler için de geçerli. Alevilerin ziyaret yerlerinin garanti altına alındığı ve doğrudan kendileri tarafından yönetildiği bir haklar alanının tanınması lazım. Türkiye'de maalesef son derece zayıf soyut bir 19. yüzyıl yurttaşlık anlayışı var. Anayasada herkesin yurttaş olduğu ilan edilir. Ama aynı anda aynı anayasada “Türklük ve Sünnilik” öne alınır. Örneğin Amerika'da Kızılderililerin kutsal yerlerinin çevresindeki tüm işlemler, Kızılderililer tarafından yönetildiği, yönetilmesine müsaade edildiği, ekonomik, mali, iklim ve kültürel meselelerin onlar tarafından geliştirildiği, belediyeciliğin onlar tarafından geliştirildiği bir hak alanı var.
Kürtlerin yurttaşlık haklarını genişleten, farklı hak alanlarını tanıyan, onların topluluk haklarını ve yurttaşlık haklarını bir bütün olarak tanıyan bir sürece girildiğinde Kürt dinamizminin de Türkiye'de kendine bir yer bulabileceğini düşünüyorum. Türkiye anayasal geleneğinin Kürtlere olan en önemli borcu uygulamada ve gelenekler içerisinde kolaylıkla fark edilebilir bir eşitlik alanıdır. Kürtçenin Türkiye Anayasa geleneği içerisine artık yerleştirilmesi gerekiyor. Bir toplumsal varlığın, milyonlarca insanın kullandığı bir dilin hukuken dışarıda bırakılması son derece antidemokratik, faşizan bir eğilimdir.
İsviçre’de Romanlar 30 bin kişi. 30 bin kişi ve parada onların dili kullanılıyor. Birçok hukuki işlemde, yargı işlerinde 4 dil kullanılıyor. O dil, 4 dilden bir tanesi. 30 bin kişinin olduğu romanlar. Samiler çok düşük bir sayıdır İsveç'te. Samiler anayasada topluluk olarak tanınmış durumdalar. Türk demokratik anayasacılığının artık bu hakları, hak meselesini geliştirmesi, tanıması gerekiyor ki Kürtlerin hak mücadelesinin bir karşılığı olsun, eğer demokratik bir entegrasyon olacaksa bunun hukuksal altyapısı hazırlanmış olsun.
Türkiye'de mevcut siyasi ortam yeni anayasanın kısa bir sürede hazırlanması ve kabul edilmesi noktasında umut vermiyor. Siz de anayasacılık sorunu var demiştiniz. Peki bu ortam nasıl hazırlanacak?
Yasalar kendiliğinden konuşmaz. Bu, yasaları kimin uyguladığına bağlı. Eğer farklı güçler bu yasal süreç içerisinde birer kurucu özne olarak tanınıyorsa; o kişiler birer politik dinamik olarak doğrudan yargının, hukukun, parlamentonun ve Türkiye'de kurumların inşasına dahil edildiği andan itibaren yasalar demokratik biçimde konuşmaya başlar. Çünkü farklı toplumsal ruh alanları, farklı toplumsal kültürler, farklı toplumsal algılar yasal alana kendi geleneklerini, kendi düşünme biçimlerini, kendi zihniyetlerini taşırlar ve orada bir çeşitlilik oluşur. Bütün yargı kurumlarının ve devlet kurumlarının bu çeşitliliğe ihtiyacı var.
İngilizler "diversity" diyorlar. Örneğin Afro-Amerika, Afro siyahların İngiltere'de belli kurumlarda belli oranlarda bulunması zorunluluğu var. Bu, o kurumların faaliyetlerine daha demokratikleştirici bir etki gösteriyor. Yargının faaliyetlerine daha demokratikleştirici bir etki ediyor. Burada asıl olan yasanın kendisinde değil. Yasayı kimin uyguladığı, yasanın nasıl yorumlandığıdır. Yani 82 Anayasası'nda çok aşırı ciddi sorunlar yok. Özerklik, dil hakkı, farklılıkların kendini temsil hakkı yok. Bunların hepsi bir mesele ama anayasal metin olarak uygulansa şu ankinden birkaç kat daha demokratik bir aşamaya gelmiş oluruz. Şu an anayasa sorunundan çok kamu sorunumuz var. Kamuoyu sorunumuz var. Türkiye'de bir kamuoyu yok. 15 Temmuz'dan sonra Türkiye'de bir anayasa tartışması yapacak medya kuruluşu kalmadı. Bir sivil toplum alanı yok. Yani bütün bu tartışmaları yapabilecek, üstlenebilecek ve söylediğiniz sözü anlamlı kılacak, iletişim yaratacak ve toplumda bir dönüşüme yol açacak bir kamu alanı yok.
Yasa ve anayasanın uygulanmadığı bir alanda yeniyi tartışmanın anlamı yok mu?
Kamu alanının olmadığı yerde siz istediğiniz anayasayı yapın, o anayasa ve yasa daima güçlünün kendi yorumladığı şekilde sonuçlanır. Bunun sonucunda da Selçuk Mızraklı, Selahattin Demirtaş, Osman Kavala, Selçuk Kozağaçlı suçsuz yerde, içeride yasa dışı bir biçimde tutulmaya devam eder.
Kamu alanının olmadığı yerde siz istediğiniz anayasayı yapın, o anayasa ve yasa daima güçlünün kendi yorumladığı şekilde sonuçlanır. Bunun sonucunda da Selçuk Mızraklı, Selahattin Demirtaş, Osman Kavala, Selçuk Kozağaçlı suçsuz yerde, içeride yasa dışı bir biçimde tutulmaya devam eder. Siz daha güzel bir yasa getirdiğinizde bunların hiçbirini değiştirme ihtimali yok. Yani eğer gerçekten bir yasal süreç isteniyorsa -yasaları reddetmiyorum tabii bir tanıma demek aslında yasa- ama o tanımanın gerçek sonuçlar doğurabilmesi için öncelikle hukuksuz biçimde yargılanan insanların serbest bırakılması lazım. Bunun yeni anayasanın önünü açıcı bir girişim olduğunu düşünüyorum. Yasada gerekiyor kuşkusuz ama o yasanın uygulanabileceği, uygulanması mümkün kılacak bir şey lazım, kamu alanı lazım. Farklı güçlerin artık kendi sözlerini ortaya koyabilecekleri bir uzlaşma, gerçek bir müzakere alanı lazım. Bu müzakere alanı ne kadar şu an uygulanabiliyor ondan çok emin değiliz.
Kürt sorununun çözümüne dair bir süreç yürütülüyor. Bu sorunun temelinde de mevcut anayasaların olduğu biliniyor. Yeni bir anayasa bu sürecin ilerlemesi ya da sorunun çözümü için de önemli bir yerde durmuyor mu?
O müzakere süreci konusunda neredeyse kimse bir şey bilmiyor. Çok az şey biliyoruz. Bunların daha açık olması lazım. Yani manipülasyonu çok açık bir hale geliyor böylece. Yani örneğin Öcalan'ın söylemediği bir laf, söylenmiş gibi dışarıda birkaç tur atılarak, toplumsal algı dönüştürülebiliyor, değiştirilebiliyor. Yeni tarafkirlikler oluşturulabiliyor. Yani açıklık, uygulama ve yeni yasal süreç. Bütün bunları bir araya getirdiğimiz andan itibaren, bunlar hızlıca da uygulanabilir. Anayasa meselesinde de önümüz açılabilir. Ama onun ötesinde, şu an gerçek yeni bir anayasa sürecinin tek sahibinin bizzat da iktidarın kendisi olduğu kanaatindeyim. Kısmen de tabii karşı koyamayacak bir aktör olan yani bunu bir tarihsel fırsat olarak görmesi gereken Kürt hareketi var. Bu fırsatta masaya oturmak zorunda, bütün toplulukla oturmak zorunda ama risklerini de göz önüne almak zorunda.
Hangi riskler?
"Türk barışı" tıpkı "İran barışı" ve "İsrail barışı" gibi son derece öğretici ve ibretlik derslerle dolu. Yani Qasimlo barış için çağırılıyor ve İran tarafından öldürülüyor. Qazî Muhammed İran’a teslim oluyor ve İran'lar tarafından asılıyor. İsrail barıştığı anda soykırım uyguluyor. Türk barışı da, bu barışlardan bir tanesi… Riskleri var. İhtimaller var. Bu ihtimallerin dışına çıkma, bu ihtimalleri kabul etmeme lüksü kimsenin yok. Ama son derece karmaşık bir durumla karşı karşıyayız. İktidarın en çok istediği şey; şimdilik “uygulamaları değil, yasaları konuşalım” diyor. O yasalar üzerinden Kürt topluluklarının, Kürt hareketinin muhatap alındığı iddia ediliyor. Bu yabana atılacak bir şey değil. Yani muhatap alınıyor. Evet, ama yani sonsuza kadar böyle gitmemesi gerekiyor.
"Türk barışı" tıpkı "İran barışı" ve "İsrail barışı" gibi son derece öğretici ve ibretlik derslerle dolu. Dinamik, açık ve sesli bir barış sürecine ihtiyacımız var. Daha çok konuşmak, daha çok uygulama ve arkasından bunun yasalarla tanımlanması ve tamamlanması tabi... “
Artık sürekli yararlanıcı bir ilişkiye döndüğü andan itibaren, bir dönüşüm ve değişim yaratmayan bir Türk barışının, süreçleri ertelemek dışında bir sonuca yol açmayacağını düşünüyorum. Yasalardan çok uygulamalara bakalım, diye düşünüyorum. Yeni geleneklerin inşasına, yeni uygulamalara, en azından tutsakların serbest bırakılmasının önemli bir başlangıç sayılabileceğini düşünüyorum. Şu an toplum bu konuyu mümkün olduğu kadar konuşmamaya çalışıyor. Mümkün olduğu kadar uzak durmaya çalışıyor ve eleştirel olmakta çekiniliyor. Bu da son derece tehlikeli. Dinamik, açık ve sesli bir barış sürecine ihtiyacımız var. Daha çok konuşmak, daha çok uygulama ve arkasından bunun yasalarla tanımlanması ve tamamlanması tabii.
Düzenlemeler için tabandan da bir basıncın olması gerektiğini düşünüyorsunuz?
Kesinlikle. 2013 süreci bundan çok daha dinamik bir süreçti. Şu an ne Kürt tarafında ne Türk tarafının toplumsal tabanında buna ilişkin bir heyecana rast gelmiyorsunuz. Silahların susmasını bir tarihsel kazanım olarak bir köşede tutmanın yarattığı bir rahatlama ile yetinme süreci… Yani silahların susmuş olması hepimiz için büyük kazanç. O kadar değerli insanları bu savaşın içinde kaybettik ki; silahlı mücadele stratejisinin politik mücadele stratejisine doğru dönüştürülmesi tarihsel bir momentte olduğumuzu gösteriyor. Ama bunun toplumu dinamik hale getirecek belli gelişmelerle güçlendirilmesi lazım.
Ama giderek daha az insan barış üzerine konuşmaya başlıyor. Daha az insanın ilgisini çekmeye başlıyor. Yeni bir yasa, bir barış süreci için olabilecek dünyadaki en asgari durum budur. Türkiye'deki barış süreci, anayasa ve anayasacılık süreci en asgari dip noktasında devam ediyor. Bu da büyük dezavantajları beraberinde getiriyor. Yani başarı istiyorsak hepimizin kendimize ödevler vermesi gerekiyor. Henüz kimsenin duymadığı, çoğu bilginin bilinmediği bir yerde müzakerenin sürüyor olması, sürdürülüyor olmasıyla yetinilmesi belki ilk aşama için mümkün olabilir ama bu aşamadan sonra değil. Şimdi umut, dinamizm ve toplumsal enerji giderek daralıyor. Bunların hepsi ciddi bir problemi, yani anayasacılık ve barış sürecindeki her şeyi en dipte bir noktada devam ettirmesini sağlıyor. Ve buna dikkat etmek lazım.
Demokratik bir anayasa Türkiye'ye ne kazandırır? Mevcutla yol yürümek önümüzdeki süreçte ne gibi kayıplara yol açar?
Türkiye'de iktidar olanın her şeyi ele geçirdiği bir gelenek var. 2007-2010'dan sonra cemaatçiler, geleneksel cumhuriyetçilerin edindiği her yeri neredeyse ele geçirmişlerdi. Ele geçirmeye başlamışlardı. Gülen cemaati bütün kamu alanlarını mülk süreçlerine uzanacak şekilde ele geçirmişti. 2013'te bunu tamamen kaybettiler. Şimdi farklı topluluklar giderek, zenginleşiyor. Ekonomik süreçler sürekli yeni zenginler yaratıyor. Yeni çökme süreçleri yaratıyor. İktidarın, egemenlerin denetlenemediği yerde ya hep ya hiç olur. Önceden ya Kürtler ya Aleviler ya sosyalistler “terörist”ti. Ama 2007'den itibaren askerlerin de “terörist” olduğunu gördük. Bu ülkede Genelkurmay Başkanı “terörist” oldu, “teröristlikten” yargılandığı bir süreç gördük.
Arkasından Genelkurmay Başkanını “teröristlikle” yargılayanlar, “teröristlikle” yargılanmaya başladılar. Birçoğu da polis müdürleri, askerler… Bu defa “terörist” olarak yargılanmaya başlandılar. Öncekiler de benzer süreci yaşamaya başladılar. Arkasından şimdi geldik bizzat AKP'nin içindeki belli topluluklar garip soruşturmalarla, yeniden merkezde terbiye edilmeye, disiplin altına alınmaya veya dışlanmaya başlandı. Şimdi her şeyin tek bir güç, belli güçler tarafından ayarlandığı, belirlendiği bir yerde hiç kimsenin garantisi yoktur. Hiçbir iktidar bu oyunda kendi yerini sağlam görmesin. Bir süre sonra “terörist” olarak yargıladıkları, kendilerini de “terörist” olarak yargılamaya başlayacaklar. Şu ana kadarki süreçten de bu dersi almış bulunuyoruz.
Kürtlere ve Alevilere belli bir güç tanımak, belli bir yer tanımak, hem mülk hem haysiyet hem siyaset hem toplumsal varlığını garantilemek, yeni demokratik bir barışın inşa edilmesinde büyük fayda var. Aksi halde hepimizin yavaş yavaş “teröristlikten” yargılanma sırasını beklemek zorunda olduğu sıfır toplamlı bir siyasal oyunun içerisine giriyoruz. Türkiye daima merkezi ele geçirenin her şeyi ele geçirdiği, özerkliklerin yok edildiği, kamu alanlarının yok edildiği, farklı sözlerin yok edildiği, farklı mecraların yok edildiği bir oyunu devam ettiriyor. Sürekli olarak oyunun mağdurları ve failleri değişiyor. Şimdi artık bu oyunu değiştirmek lazım. Bu oyunun değiştirilebilmesinin yolu da iktidarı, egemeni sınırlandırmanın yollarını bulmaktır. Esaslı güçlerden olan Kürtlerin, Alevilerin, gayrimüslimlerin tanınmasını, onların mülk haklarının tanınmasını, tazminat ödenmesini, yeni bir sözleşmenin devreye sokulması lazım.
Bu iktidarı egemeni sınırlandırmanın yolu da, Türkiye açısından bakıldığında esaslı güçlerden birisi olan Kürt hareketinin, Alevilerin ve diğer tüm gayrimüslimlerin tanınmasını, onların mülk haklarının tanınmasını, onlara tazminat ödenmesini gerektirir. Yeni bir barış, yeni bir sözleşme, yeni bir toplumsal ilişkiler alanı, yeni bir ekonomik politika alanının devreye sokulması lazım.
BİTTİ...
MA / Tolga Güney - Berivan Altan.
Bunlar da ilginizi çekebilir
İktidar Yeni Parti'yi süreç dışına itti | #NasılYapmalı
Yeni Parti Genel Başkanı Özgür Özel, 18 Kasım’da yaptığı açıklamayla çözüm süreci kapsamında kurulması planlanan Meclis İzleme Komisyonu’na üye vermeyeceklerini duyurdu. Gerekçe ise iktidarın demokratikleşme konusunda verdiği sözleri yerine getirmemesi, kayyım uygulamalarının sürmesi ve AİHM ile AYM kararlarının uygulanmaması.
9 saat önceAyşegül Doğan: Süreci siyasi ranta dönüştürmeyin
Barış ve Demokratik Toplum Süreci’nin siyasi hesaplara ve seçim tartışmalarına kurban edilmemesi gerektiğini vurgulayan Ayşegül Doğan, sürecin başarıya ulaşması için bütün siyasi partilerin sorumluluk alması ve demokratikleşme adımlarının geciktirilmemesi çağrısı yaptı
9 saat önceFon mağdurları ve siyasi parti temsilcileri SPK önünde
Fon Fon mağdurları ve siyasi parti temsilcileri, Ankara’da Sermaye Piyasası Kurulu (SPK) önünde bir araya gelerek basın açıklaması yaptı. “Yıl bitmeden anapara + TÜFE istiyoruz” ve “Fon adaletsizliği son bulsun” yazılı dövizler taşıyan mağdurlara; CHP, YENİ Parti, İYİ Parti, DEVA Partisi, Saadet Partisi ve DEM Parti milletvekilleri de destek verdi.
9 saat önce




Yargıtay'da kaybolan dosya ile Gürsel Tekin'in alakası var?