Dünya

İran'a demokrasi bir prensle gelmeyecek.

İran'a demokrasi bir prensle gelmeyecek.

theamargi. dilek-3-i69b08429bb2e0.png

28 Şubat 2026, 'stratejik belirsizlik' döneminin sonunu işaret etti. İran'a saldırı düzenlendi. Dünya, siyasi bir kopuşu caydırıcılık ve kapasiteye dayalı askeri bir anlatıya indirgeyerek bir kez daha reflekslerini sergiledi. Ancak önümüzdeki on yılı tanımlayacak soru taktiksel değil; kurumsal ve acımasız: Yüksek Lider Ali Hamaney'in öldürülmesiyle, boşluğu hangi otorite dolduracak?

Gözlemciler hemen, liderin özünü hayal güçlerine yansıtan bir sembol ararlar: bir prens, bir general, bir muhalif. Bu çerçeve entelektüel açıdan tembeldir; sembolizmi güçle karıştırır. Devletler ahlaki gerekçelendirme veya sosyal medya ivmesiyle değil, kapasiteyle dönüşüm geçirirler.

Sistem tesadüfen bir boşluk bırakmıyor. Ali Hamaney'in ölümüyle birlikte, 111. Madde, Uzmanlar Meclisi yeni bir lider seçene kadar geçici bir liderlik öngörüyor.

 

Halef, hak eden birey değil; baskıcı aygıtı ele geçirebilen, bakanlıkları ayakta tutabilen, para akışını sürdürebilen, rakipleri bastırabilen ve dağılmayı durduracak kadar hızlı bir şekilde meşruiyet üretebilen koalisyondur. Bu tür son derece şiddet içeren sistemlerde, otorite devredilmez, ele geçirilir.

 Pehlevi rejiminin yeniden kurulması siyasi açıdan ciddiyetsizdir. Hapishaneler, mahkemeler ve istihbarat ağları mevcut düzene sadık kaldığı sürece, muhalefetin 'geçiş planları' anlamsızdır. Muhalefet devlet içinde itaat sağlayamazsa, halef değil, sadece bir yorumdur.

İran'daki iktidar değişimini anlamak için, anayasa ideal bir model değil, hayati bir hayatta kalma aracıdır. Sistem tesadüfen bir boşluk bırakmaz. Ali Hamaney'in ölümünden sonra, 111. Madde, Uzmanlar Meclisi yeni bir lider seçene kadar geçici bir liderlik öngörür. Bu, rejimin yerleşik şok emici mekanizmasıdır: elitler kendilerini yeniden konumlandırırken devlet mekanizmasının işleyişini sürdürmek için tasarlanmış bir tampon. Buradaki amaç demokratik hesap verebilirlik değil, sürekliliktir.

Dolayısıyla, "uygun bir muhalefet yok" ifadesi bir hakaret olarak değil, bir teşhis olarak algılanmalıdır.

 

 Bu nedenle, uzun süreli çatışma koşullarında en olası 'halef' liberal bir açılım değil, güvenlik merkezli bir sıkılaştırmadır. Daha olası olan şudur: Dini bir cepheyi korurken, Devrim Muhafızları-güvenlik-istihbarat ağı fiili yürütme merkezi haline gelir. Bu, tehdit altındaki herhangi bir baskıcı sistemin standart tepkisidir: güvenlik aygıtı rejimin omurgası haline gelir.

Eğer iktidar değişimini ciddiye almak istiyorsanız, sorularınızı değiştirmeniz gerekiyor. 'Kim popüler?' ve 'Kimin hikayesi daha inandırıcı?' soruları yerine, gerçek sorular şunlardır: 'İç güvenliği kim sağlıyor?'; 'Kiraları, tedarik hatlarını ve para akışını kim kontrol ediyor?'; 'Şok altında bakanlıkları kim yönetebilir?'; ve 'Yeterince insanın, geçici olarak bile olsa, kabul edeceği bir meşruiyet anlatısı kim üretebilir?' Bu düzeylerde, diaspora muhalefeti yapısal olarak zayıf, güvenlik ekosistemi ise yapısal olarak güçlüdür.

Bu nedenle, “uygun bir muhalefet yok” ifadesi bir hakaret olarak değil, bir teşhis olarak duyulmalıdır. Demokratik geçiş, sadece rejime duyulan öfke değildir. İç örgütlenme, geçiş otoritesi, elit bölünmeler ve 'ertesi sabah' için güvenilir bir plan gerektirir. Mevcut muhalefet, geleceğin ahlaki sahipliği için yarışan parçalara benziyor; kriz halindeki devleti yönetme kapasitesi sınırlıdır.

Bu durum muhalefeti kötü niyetli yapmaz; sadece devletin çökmesi durumunda yönetimi devralmaya hazır olmadıklarını gösterir. İşin özü şu ki, örgütlü bir demokratik alternatif olmadan, halefiyet daha militarize, paranoyak ve cezalandırıcı bir biçimde devamlılık olacaktır.

Kriz sonrası İran için belirleyici soru, en tepede kimin olduğu değil, merkez ile çevre arasında anayasal bir anlaşmanın yeniden kurulup kurulamayacağıdır. Bu durum özellikle Kürtler, Beluçlar, Araplar, Azeriler, Türkmenler ve diğer azınlık grupları için geçerlidir. Bu topluluklar bir asır boyunca zorla millileştirme, güvenlikleştirme ve ekonomik dışlanmaya maruz kaldılar. Tahran zayıflarsa, somut güvenceler talep edeceklerdir: dil ve eğitim hakkı, seçilmiş yerel yönetim, mali yetki ve militarize baskıya karşı koruma. Bunlar "ayrıcalık" değil, insan haklarının temelidir. 'Federal bir gelecek', romantik açıklamalar değil, disiplinli müzakereler gerektirir. Haklar, dil, eğitim, yerel yönetim, bütçe ve denetim yoluyla uygulanabilir olmalıdır. Dahası, güvenlik sektörü kontrol altına alınmalıdır; aksi takdirde Devrim Muhafızları düzensizlik yaratacak ve her anlaşmayı sabote edecektir.

Tarihsel bir karşılaştırma, günümüz siyasi tiyatrosunun sığlığını ortaya koymaktadır. 1979 öncesinde, devrimci kamp –Humeyni'yi yüceltmek için değil, koalisyon yönetiminin mantığını göstermek için– farklı ve uyumsuz aktörleri aynı çadırda tutabilecek bir müzakere dili oluşturmayı başarmıştı: kapsayıcılık, haklar ve uzlaşma. Bu dil, iktidar pekiştikçe daha sonra daraltıldı veya bastırıldı, ancak ilk aşamada işe yaradı: koalisyon, etkisiz hale gelmeden önce bir araya geldi.

Buna karşılık, Rıza Pehlevi'nin yaklaşımı, özellikle İran Kürt partilerinin koalisyonuna verdiği yanıtlarda, sıklıkla mutlakiyetçi bir refleks sergiliyor: toprak bütünlüğü pazarlık konusu değildir ve müzakere ihanet olarak kabul edilir. Etik boyutu bir kenara bırakırsak bile, bu siyasi ve stratejik olarak beceriksizcedir: potansiyel ortakları gayrimeşru ilan ederek işe başlayan biri, güç gösterisi yapmıyor, aksine koalisyon kurma kapasitesinden yoksun olduğunu ilan ediyor. Dış aktörler, geçişin temel siyasi işini yapamayan figürlere 'yatırım' yapmazlar; onları sadece mesaj verme ve baskı aracı olarak kullanırlar.

Bir başka yanılgının da açıklığa kavuşturulması gerekiyor: ulema 1979'da "icat edilmedi". Şii dini otoritesinin, İslam Cumhuriyeti'nden önce de kurumsal kökleri vardı: medrese ağları, fıkıh otoritesi, dini vergilendirme ve sosyal meşruiyet. Ancak bunu romantize etmek, inkar etmek kadar yanıltıcıdır.

Günümüzün dini kurumu, sadece geleneksel ulema değil, modern bir güvenlik devleti ve himaye ekonomisiyle kaynaşmış bir ulemadır. Bu nedenle sistem, büyük şoklardan sonra bile kendini yeniden üretebilir: meşruiyet kutsal bir dille paketlenirken, güç ise zorlama ve bürokrasi yoluyla kullanılır.

Mevcut düzenin çatlaması durumunda, üç kurumsal yol ortaya çıkabilir:

İlk olarak, güvenlik destekli süreklilik söz konusu; burada resmi halefiyet yeni bir Yüksek Lideri ortaya çıkarırken, güvenlik aygıtı daha açık bir şekilde baskın hale geliyor. Kriz yönetimi sertleşiyor, muhalefet "savaş zamanı ihaneti" olarak nitelendiriliyor ve siyaset tamamen güvenlikleştiriliyor.

İkinci olarak, zor ama imkansız değil: kontrollü geçiş. Elitler, geçiş otoritesi ve anayasal yol haritası için alan yaratırlar. Sıralama kritik hale gelir: önce istikrar ve geçiş yönetimi, sonra anayasal süreç; seçimler hemen değil, kurucu çerçeve oluşturulduktan sonra yapılmalıdır. Bu, azınlıklar ve devlet personeli için güvenilir güvenceler ve sistem içinden gelebilecek sabotajı etkisiz hale getirecek bir tasarım gerektirir.

Üçüncüsü, en kötü senaryo: parçalanma, rakip güvenlik komuta zincirleri ve yerel baskıcı beylikler, ekonomik çöküşe ve nihayetinde yabancı müdahaleye yol açar. Halef, tek bir hükümet değil, birden fazla baskı merkezidir.

İran'da demokrasi bir prensle, bir hashtag'le veya dışarıdan gelen bir saldırıyla gelmez. Gelirse de, kurumsal mühendislik yoluyla gelir.

Sonuç iç rahatlatıcı değil ama açık: İran'da demokrasi bir prensle, bir hashtag'le veya dış bir saldırıyla gelmez. Gelirse de, kurumsal mühendislik yoluyla gelir: iç meşruiyete sahip bir geçiş konseyi; teşvikler ve bölünmeler yoluyla zorlayıcı sabotajı engelleyen bir plan; yerli toplulukları "tebaa" yerine "kurucu unsurlar" olarak gören bir anayasal anlaşma; ve istikrar, geçiş otoritesi, anayasal süreç ve seçimleri beraberinde getiren disiplinli bir düzen.

 Yapısal gerçeklik şu ki, İran'ın halefi "hak eden" kişi olmayacak; yönetebilen kişi olacak. 28 Şubat'tan sonra soru artık değişimin hayal edilip edilemeyeceği değil, makinenin kendisini daha sert, daha militarize ve daha cezalandırıcı bir şekilde yeniden yapılandırmasını engelleyecek bir mimarinin inşa edilip edilemeyeceğidir.