Sisifos, kötülük ve direniş
Sisifos, kötülük ve direniş
Cevat Düşün
|
|
İnsanın varoluşsal serüveni, sağlam olduğuna inandığı anlamların üzerine bir hayat kurmasıyla değil, o anlamların çözülebileceğini bilerek yaşamaya devam etmesiyle şekillenir. Nitekim insanın kendisine dünya karşısında dayanak yaptığı değerler, inançlar ve düşünceler göründüklerinden çok daha kırılgandır. Kötülük, bu kırılganlıkları sadece ortaya çıkarmıyor; bununla birlikte insanın bütün varoluşsal dayanaklarını da sorgulamaya zorluyor. Anlamsızlık ile kötülük, bana göre aynı yarığın iki ayrı yüzüdür: Bir yüzü evrenin insan karşısındaki kayıtsızlığından, diğer yüzü de insanın bu kayıtsız dünyanın içinde başka bir insana yönelttiği acıdan doğar. İnsanlık ailesi, tarih boyunca tanrılar, devletler, ideolojiler ve büyük anlatılar aracılığıyla kendisine bir anlam dünyası kurdu. Her biri çöktüğünde yenisini inşa etti. Sanırım insanın en büyük çelişkisi burada yatıyor: Kurduğu hiçbir anlamın kalıcı olmadığını gördüğü hâlde anlam aramaktan vazgeçmiyor. Bütün yıkımlara rağmen ayağa kalkıyor, yazıyor, seviyor, düşünüyor ve geleceğe dair tasarılar yapıyor. Bu ısrarı sadece aklın açıklamalarıyla kavramak mümkün mü? Ben, aklın açıklama gücünün tükendiği yerde, insanın varoluşa ve kötülüğe karşı geliştirdiği ahlaki direnişin başladığını düşünüyorum. Kötülük sorusu, tam da bu direnişin neye dayandığını, hangi sınırları koruması gerektiğini ve insanın bütün yıkımlara rağmen nasıl insan kalabileceğini sorgulayan felsefenin en eski ve bugün de güncel olan meselelerinden biridir.
Epikuros’a atfedilen ve bize kilise babası Lactantius’un aktarımıyla ulaşan ikilem, meselenin bütün çıplaklığını iki bin yıl önce ortaya koymuştu: Tanrı kötülüğü ortadan kaldırmak istiyor ve kaldıramıyorsa güçsüzdür; kaldırabiliyor da istemiyorsa iyi değildir; hem istiyor hem kaldırabiliyorsa, bunca kötülük nereden gelir? Hume, Doğal Din Üzerine Diyaloglar’da Philo’nun ağzından aynı soruyu yeniden sordu; Mackie ise 20. yüzyılda onu bir mantık meselesine çevirerek, Tanrı’nın hem her şeye kadir ve tümüyle iyi olduğunu hem de kötülüğün var olduğunu aynı anda savunmanın tutarsız olduğunu söyledi. Ben bu tartışmayı okurken hep, soyut önermelerin arkasında deprem enkazlarını, kıtlık haritalarını, soykırım listelerini görürüm. Zira kötülük problemi bir kütüphane tartışması olmanın çok ötesinde, dünyanın dört bir yanında bir çocuğun gözünde, bir annenin sessizliğinde yaşanan bir gerçekliktir. Kötülüğün felsefedeki serüveni Augustinus’tan çok önce başlar. Platon’da kötülük, iyi ideasından uzaklaşmanın, düzenin ve ölçünün çözülmesinin adıdır; Sokrates’in ünlü savı uyarınca kimse bilerek kötülük yapmaz, zira kötülük özünde bir bilgisizliktir.
|
|
Bu düşünce, insanı ahlaki bir cahil olarak görmenin, kötülüğü ise eğitimle giderilebilir bir noksan olarak anlamanın rahatlığını taşır; fakat yirminci yüzyılın tarihi, bilerek, hesaplayarak, bürokratik bir titizlikle işlenmiş kötülüklerle dolu olduğu için bu rahatlık bana artık fazla naif görünür. Stoacılar kötülüğü bütünün uyumu içinde eritmeye çalıştılar; tek tek acıların, kozmosun aklına bakıldığında bir anlam taşıyacağını söylediler. Plotinos ise maddeyi iyiden en uzak nokta sayarak kötülüğü varlığın en alt basamağına, yoksunluğun sınırına yerleştirdi. Bütün bu tavırlarda ortak olan şey, kötülüğü bir bütünlük içinde yeniden anlamlandırma arzusudur; yani acıyı, evrenin büyük resminde bir leke, bir gölge, bir eksiklik olarak yeniden yerleştirme gayreti.
Bu soruya verilen cevapların her biri, aslında anlamı kurtarma girişimidir. Augustinus kötülüğü Tanrı’nın yarattığı bir şey olarak görmez; ona göre kötülük bir “şey” değil, bir şeyin eksikliğidir, iyinin yoksunluğudur; karanlık nasıl ışığın yokluğuysa kötülük de iyinin yokluğudur. İnsana özgür irade verilmiştir, zira Tanrı insanı kukla olarak yaratmak istememiştir; Adem’in yasak meyveye uzanması, seçme gücünün, dolayısıyla yanılma gücünün de bir parçasıdır. İbn Sina ise kötülüğü kusurlu insanın erdemden uzaklaşmasıyla açıklar ve iyinin ancak kötülükle birlikte anlaşılabileceğini ekler. Bu görüşlerde büyük bir zekâ ve ciddi bir teselli vardır; fakat ben onlara her dönüşümde, çocuk ölümlerinin, depremlerin, hiçbir iradenin zayıflığıyla açıklanamayan acıların bu şemaya sığmadığı hissinden kendimi alamıyorum.
Kötülüğün iyiyi tanımak için gerekli olduğunu ileri sürmek, 1915 Ermeni Felaketi’nin, Auschwitz’in, Dersim’in, Halepçe’nin, Rojava’da, Şengal’de ve 1990`larda Bosna`da yaşananların karşısında ahlaki ve felsefi bir çıkmaza dönüşür. Nitekim hiçbir insanın acısı, başka bir insanın iyiyi tanımasına hizmet eden zorunlu bir deneyim olarak açıklanamaz. Acıyı anlamlandırmak başka, ona varoluşsal bir zorunluluk atfetmek başkadır.
Augustinus’un özgür irade savunusu beni bir başka düğüme, kader ile özgürlük arasındaki eski gerilime götürür. Kaderin Tanrı tarafından bilinip insan tarafından bilinmemesi, ona göre özgürlüğün gerçekleşmesinin koşuludur; insan sonunu bilmediği için seçer, seçtiği için de sorumlu olur. Bu düşünce, Sisifos’un durumuyla tuhaf bir karşıtlık içindedir. Sisifos sonunu bilir, çabanın kendisini bile bile sürdürür; yani özgürlüğü bilmemekten değil, bilmesine rağmen seçmesinden doğar. Augustinus’un insanı karanlıkta yürürken özgürdür; Camus’nün insanı ise karanlığı tanıdığı hâlde yürümeyi sürdürdüğü için. Bence ikinci özgürlük daha ağırdır, zira teselli içermez, ama aynı oranda daha dürüsttür.
Bu gayretin modern çağdaki en iddialı hâli Leibniz’in teodisesidir. Leibniz, Tanrı’nın sonsuz sayıdaki mümkün dünya arasından en iyisini seçtiğini, dolayısıyla içinde yaşadığımız dünyanın, bütün acılarına rağmen, mümkün olanların en iyisi olduğunu savundu. Bu görüş, aklın kendi kendine verdiği en cesur teselliydi; fakat 1755’te Lizbon’u yerle bir eden deprem, bu teselliyi bir anda ağır bir sınavın önüne koydu. Şehrin bir kasım sabahı, kilise ayinlerinin yapıldığı saatte, sarsıntı, yangın ve dev bir dalgayla yok olması, Avrupa Aydınlanması’nın iyimser dünya görüşünü derinden sarstı. Voltaire’in Candide’de Pangloss’u acımasızca alaya alması, bu sarsıntının edebî karşılığıdır; her felaketten sonra “her şey mümkün dünyaların en iyisinde en iyi biçimde” diyen filozof, aslında bütün sistem kuruculuğunun trajikomik portresidir. Rousseau’nun, insanın şehirlerde birbirine yığılmasını suçlayarak doğayı aklamaya çalışması da gösterir ki deprem yalnızca binaları değil, teodisenin kendisini de yıkmıştı.
Kant, bu yıkıntının felsefi sonucunu en açık biçimde çıkaran düşünürlerden biri oldu. 1791 tarihli küçük denemesinde teodisede girişilen bütün felsefi denemelerin başarısız kalmasının nedenlerini sıraladı; insan aklının Tanrı’nın yollarını aklamaya ya da yargılamaya yetkisi olmadığını söyledi. Daha da önemlisi, kötülüğü metafiziğin değil, ahlakın alanına çekti. Din Sınırları İçinde Salt Aklın’da geliştirdiği “radikal kötülük” kavramı, insanın ahlak yasasını bilmesine rağmen kendi eğilimlerini bu yasanın üstüne koyma yatkınlığıdır. Buradaki radikallik, kötülüğün ölçüsünün mutlaka olağanüstü vahşet olması değildir; kötülüğün insanın ahlaki tercih yapısında kök salabilmesidir. İnsan, ahlak yasasını bütünüyle bilmezlikten geldiği için değil, kendi çıkarını, arzusunu ve benliğini ahlaki ilkenin önüne geçirdiği için kötülüğü seçebilir. Böylece kötülük, yalnızca bilgisizliğin ya da dışarıdan gelen bir zorlamanın sonucu olmaktan çıkar; özgürlüğün yanlış kullanılabilmesinin de adı hâline gelir. İnsan özgür olduğu için kötü olabilir; kötü olabilme olanağı taşıdığı için iyiyi seçmesi de ahlaki bir değer kazanır. Bu, Augustinus’un özgür irade savunusuyla akraba olmakla birlikte Kant’ta sorunun yönü değişir: Suç artık Tanrı’yı aklamak için değil, insanı sorumlu kılmak için ele alınır.
Kant’ın radikal kötülük düşüncesi, insanın ahlaki yapısındaki bu karanlık olanağı gösterirken, Nietzsche başka bir soruyu gündeme getirir: İyi ve kötü dediğimiz değerler nasıl ortaya çıkmıştır? Nietzsche’ye göre asıl mesele yalnızca kötülüğün neden var olduğu değil, hangi tarihsel koşullarda neyin iyi, neyin kötü sayıldığı ve bu değerleri kimin ürettiğidir. Ahlakın Soykütüğü’nde soylu ahlakın kendini onaylayışını, köle ahlakının ise ressentiment, yani bastırılmış öç duygusuyla şekillenen tepkisel yapısını inceler. Böylece iyilik ve kötülük, evrenin değişmez gerçekleri olmaktan çıkarak tarihsel mücadelelerin, güç ilişkilerinin ve değer üretme biçimlerinin konusu hâline gelir. Fakat Nietzsche’nin bu eleştirisini bütün değerlerin eşit derecede geçerli olduğu bir görecelilik olarak okumak doğru değildir. Onun asıl çağrısı, insanın kendisine miras bırakılan değerleri sorgulaması, bu değerlerin hangi ihtiyaçlardan ve güç ilişkilerinden doğduğunu araştırmasıdır. Bu eleştiri bana, kötülük sorununu yalnızca Tanrı’ya yöneltilmiş bir soru olarak okumanın ne kadar dar olduğunu hatırlatır. Fakat değerlerin kökenini sorgulamak, insanın başkasına verdiği zararı önemsizleştirmez. Dostoyevski’nin İvan Karamazov’unda karşımıza çıkan itiraz da tam burada belirir: Bir çocuğun, bir tek çocuğun gözyaşı üzerine kurulmuş hiçbir uyumu kabul etmeyeceğini söyleyen İvan, Tanrı’yı inkâr etmekten çok, ona verilmiş olan giriş biletini iade eder. Bu iade, bana, teodisenin bütün felsefi inceliklerinden daha derin bir ahlaki duruş gibi gelir. Çünkü hiçbir büyük sistem, tek bir masum insanın çektiği acıyı önemsizleştirme hakkına sahip değildir.
Yirminci yüzyıl, bu itirazı tarihsel bir ağırlıkla yeniden dile getirdi. Elie Wiesel’in Gece’de anlattığı, kampta asılan çocuğun ölüm sahnesi ve ardından gelen “Tanrı nerede?” sorusuna verilen o ürpertici cevap, teolojik bir tartışma olmanın ötesine geçerek bir kuşağın vicdanına işledi. Hans Jonas’ın Auschwitz’ten sonra Tanrı kavramı üzerine yazdıkları da bu işlenmiş acının felsefedeki karşılığıdır: Jonas, Tanrı’nın mutlak kudretinden vazgeçmeden kötülüğü açıklamanın mümkün olmadığını, öyleyse Tanrı’nın kendisini dünyanın oluşumunda sınırlamış, insanın eline bırakmış, güçsüz bir Tanrı olduğunu savunur. Bu, Epikuros’un ikilemine verilmiş en radikal cevaplardan biridir: İyi olan Tanrı, kudretinden vazgeçerek insanı sorumlu bırakmıştır. Ben bu görüşü doğru bulup bulmadığımdan bağımsız olarak, yönünü sevmekten kendimi alamıyorum; zira o, kötülüğün karşısında bize bir kurtarıcı değil, bir görev vaat eder.
Dünya dinleri de bu yarığı farklı biçimlerde kapatmaya çalışmıştır. Hindu düşüncesindeki maya kavramı, görünen dünyanın ve ona ilişkin algımızın gerçekliğini sorgulayarak acı ve kötülük sorununa farklı bir metafizik çerçeve sunar; fakat Hindu düşüncesinin bütün geleneklerini dünyayı basitçe bir yanılsama sayan tek bir görüşe indirgemek mümkün değildir. Zerdüştlükte iyi ve kötü ilkeler arasındaki kozmik mücadele, kötülüğe ayrı bir metafizik yön ve anlam verir. Yahudilik, Hristiyanlık ve İslam ise tek Tanrı inancını korurken kötülük sorununu özgür irade, insanın sorumluluğu, sınanma ve ilahi hikmet gibi farklı açıklamalarla ele alır. Camus’nün bu çözümlere itirazı, bana göre, felsefenin en cesur hamlelerinden biridir. O, anlamı kurtarmak için gerçeği feda etmeyi, yani kendi ifadesiyle “felsefi intiharı” kabul etmez. Ne acının gerçekliğini bir yanılsamaya indirger ne de yaşanan kötülüğü gelecekteki bir ödülün gerekçesi hâline getirir. Acı gerçektir, dünya çoğu zaman sessizdir ve insan bu sessizliğin ortasında bir cevap talep eder. Camus için önemli olan, cevabın yokluğunda insanın kendi vicdanından vazgeçmemesidir.
Kötülük sorunu, bütün mantıksal inceliklerine rağmen, sonunda varoluşsal bir yaraya dönüşür. Mackie’nin tutarsızlık kanıtını ya da Augustinus’un eksiklik tezini bir kenara bıraktığımda, geriye bir insanın kendi acısının ortasında, bu acının kimin için ve ne uğruna çekildiğini sorması kalır. Bu soruya hiçbir teodise gerçekten cevap vermez; zira soran kişi bir tez değil, bir yüz, bir ses, bir yoldaşlık arar. Belki de felsefenin kötülük karşısındaki en dürüst tavrı, cevap vermekten çok soruya katlanabilmeyi öğretmektir; acıya anlam yüklemeden onu yalnız bırakmamayı. Bir insanın acısını büyük bir düzenin zorunlu parçası olarak açıklamak, bazen o acıyı ikinci kez yaralamaktır. Düşüncenin görevi, acıyı açıklayamadığı yerde onu inkâr etmek değil, onun karşısında sorumluluğunu korumaktır.
Paul Ricoeur’ün kötülük üzerine söyledikleri, bütün bu birikimi tek bir düşünce etrafında toplamamıza yardımcı olur: Kötülük, düşünceyi zorlayan ama onun tarafından tümüyle çözülemeyen bir sorundur. Bu nedenle kötülük karşısında yalnızca anlamak değil, eylemek, hissetmek ve sorumluluk almak da gerekir. Ricoeur açısından kötülük üzerine düşünmek, soyut açıklamalarla yetinmeyen bir düşünsel ve ahlaki çabayı gerektirir. Bu yaklaşım, Sisifos’un kayasını itme işine, ona yalnızca kas gücüyle sürdürülen bir çaba olmaktan çıkaran bir derinlik katar. Kaya yalnızca itilmez; aynı zamanda düşünülür, taşınır, tanıklıkla taşınır. Böylece anlamsızlığa karşı verilen mücadele, yalnızca sebat değil, bir anlama çabası, sorumluluk ve şefkat hâline gelir.
Schopenhauer’ın karamsarlığı, bu tabloya sert ama dürüst bir ışık tutar. Ona göre dünya, bitmek bilmeyen bir istencin sahnesidir ve acı, bu istencin kaçınılmaz yan ürünüdür; mutluluk, yalnızca acının geçici bir eksikliğinden ibarettir. Bu görüş, ilk bakışta kötülük problemini çözmekten çok, onu varoluşun kendisine yaymak gibi görünür. Fakat Schopenhauer’ın bu karanlık metafiziğin içinden çıkardığı sonuç, şaşırtıcı biçimde ahlakidir: Acı herkesin ortak kaderiyse, merhamet ahlakın en sağlam temellerinden biridir. Başkasının acısını kendi acım gibi sezebildiğim anda, ben ile öteki arasındaki duvar incelir. Bu düşünce bana, kötülük karşısında yüce bir kuram aramaktan çok, yakınımdaki acıya eğilmenin değerini öğretir; zira büyük soruların cevapsızlığı, küçük merhametlerin değerini azaltmaz, tam tersine onları kaçınılmaz kılar.
İşte Sisifos tam da burada çıkar karşımıza. Yunan mitolojisinde tanrılar ona sonsuza dek sürecek bir ceza biçmişlerdi: Devasa bir kayayı dağın zirvesine çıkaracak, kaya zirveye vardığı anda yeniden aşağı yuvarlanacak, Sisifos her defasında aynı çabaya yeniden başlayacaktı. Bu cezanın ağırlığı kayanın ağırlığından değil, çabanın hiçbir yere varmayacağının bilinmesinden doğar. Dikkat çekici olan, bu mitte kötülüğün bir tanrı tarafından ceza biçiminde yaratılmış olması ve bu kötülüğün karşısında insanın elinde kalan tek şeyin, kendi durumunun bilincini koruyarak mücadeleyi sürdürmek olmasıdır. Camus, Sisifos Söyleni’nin sonunda “Sisifos’u mutlu olarak tasavvur etmek gerekir” derken bir iyimserliği değil, bir bilinç tavrını ilan eder: Absürdü bilerek ona bakmak, kaderden daha güçlü olmak değil, kader karşısında daha az aldanmış olmaktır. Mutluluk burada neşe değil, kendi durumunun bilincine varmış insanın teslimiyeti reddetmesidir.
Fakat Sisifos’un başkaldırısını kötülüğe karşı direnişle özdeşleştirmemek gerekir. Sisifos, öncelikle insanın anlamsızlık karşısındaki varoluşsal durumunu temsil eder. Kötülüğe karşı direniş ise bundan daha fazlasını gerektirir: Başkasının acısını, özgürlüğünü ve onurunu hedef alan eylemler karşısında sorumluluk üstlenmeyi. İnsan kendi kaderine başkaldırabilir; fakat başkasının uğradığı haksızlık karşısında sessiz kalıyorsa bu başkaldırı henüz etik bir anlam kazanmamıştır. Camus’nün düşüncesindeki asıl dönüşüm de burada belirir. Sisifos Söyleni’nde insanın absürd karşısındaki yalnızlığı öne çıkarken, Başkaldıran İnsan’da başkaldırı, başka insanlarla paylaşılan bir değerin ve sınırın ifadesine dönüşür. İnsan yalnızca kendisine yapılan haksızlığa değil, başkasına yapılan haksızlığa da itiraz ettiğinde başkaldırı bireysel bir irade gösterisi olmaktan çıkar, ortak bir ahlaki sorumluluk hâline gelir.
Camus’nün Veba romanı, bu sorumluluğun eylemdeki karşılığıdır. Oran şehrini saran salgın karşısında Doktor Rieux ne bir teodise kurar ne de bir kurtuluş vaadine sığınır; Rahip Paneloux’nun cezalandırıcı bir Tanrı’dan söz eden vaazı onu ikna etmez, zira gözünün önünde ölen bir çocuğun acısını hiçbir ilahi planın aklayamayacağını bilir. Rieux’nün cevabı yalın ve sıradandır: Hastayla ilgilenmek, işini yapmak. Camus bu tavrı kahramanlık olarak değil, sağduyulu bir dürüstlük olarak sunar; vebayla savaşmak, bir idealin değil, bir yaşamın savunusudur. Veba mikrobunun asla tamamen ölmediğini, yıllarca çamaşır sandıklarında ve kitap raflarında bekleyebileceğini söyleyen romanın sonu, tarihin kötülük konusundaki derslerini bir kez daha hatırlatır. Kötülüğün tamamen yok edilemeyeceğini bilmek, ona karşı mücadeleden vazgeçmeyi gerektirmez. Sisifos’un kayası ile Rieux’nün hasta başı nöbeti, farklı düzlemlerde de olsa, insanın teslimiyeti reddeden iradesinde buluşur.
Bu inadın felsefedeki başka bir adını Spinoza’da buluyorum. Ona göre her varlık kendi varlığında sürmeye çabalar; bu çaba, varlığın özüdür ve herhangi bir amaca ya da ödüle muhtaç değildir. Eğer böyleyse, anlamsızlık karşısındaki direnişimiz sonradan edinilmiş bir erdem değil, varoluşumuza yazılmış bir eğilimdir. Biz yaşamayı seçmeden önce yaşamaya yönelmişizdir. Fakat insan, öteki varlıklardan farklı olarak bu hareketin farkındadır ve farkındalık, çabayı kör bir içgüdü olmaktan çıkarıp bilinçli bir yaşama iradesine dönüştürebilir. Nietzsche’nin ebedî dönüş düşüncesi de bu noktada bir ölçüt sunar: Yaşamını sonsuz kez aynı biçimde yeniden yaşamayı göze alabilecek bir tavırla yaşamak. Sisifos’un kayasını her seferinde yeniden itmesi, bu ölçüte verilebilecek en çarpıcı cevaplardan biridir.
Ne var ki kötülüğe karşı direnişin sadece iradeye, cesarete ya da dayanıklılığa indirgenmesi de mümkün değildir. Çünkü insan, bazen en büyük kötülükleri büyük bir inançla, kendisini haklı gördüğü bir amaç uğruna gerçekleştirebilir. Kendi davasını mutlaklaştıran, kendi değerlerini herkes için zorunlu sayan, kendi iyilik anlayışını başkasının yaşamı üzerinde egemenlik kurmanın gerekçesine dönüştüren insan, mücadele ettiğini söylediği kötülüğün yeni bir taşıyıcısı hâline gelebilir. Bu nedenle direnişin de ahlaki ölçütlere ihtiyacı vardır. Bir mücadeleyi haklı kılan yalnızca karşısındaki gücün zalimliği değil, kendi eylemlerinin insanın değerini ve onurunu koruyup korumadığıdır. Kötülüğe karşı mücadele etmek, her yöntemi meşru hâle getirmez. İnsan, karşı çıktığı şiddeti kendi ellerinde yeniden üretmeye başladığında, başkaldırının ahlaki gerekçesini de aşındırır. Radikal direniş, bu nedenle sınırsız bir öfke değil; kötülüğün yöntemlerini benimsemeden kötülüğün düzenine karşı durabilme iradesidir.
Kötülüğe karşı radikal ve ortak direniş
Tarih bize kötülüğün bir yere gitmediğini, hiçbir zaman tamamen sona ermediğini defalarca öğretti. Her çağ bir önceki çağın utancını aştığını sanırken yeni bir zulmün zeminini hazırladı; her savaştan sonra “bir daha asla” denildi, fakat bu söz daha yazıldığı mürekkep kurumadan başka bir coğrafyada çiğnendi. Hannah Arendt’in kötülüğün sıradanlığı üzerine söyledikleri, kötülüğün her zaman şeytani bir kişiliğin ya da olağanüstü bir canavarın eseri olmadığını; sıradan insanların düşünmeden, sorgulamadan ve sorumluluk almadan yerine getirdikleri eylemler içinde de örgütlenebildiğini hatırlatır. Arendt’in bu kavramı, kötülüğün önemsiz ya da hafif olduğu anlamına gelmez. Tam tersine, insanlık tarihinin en ağır suçlarının bazen kendisini olağan bir görevin, bürokratik bir işlemin veya emirleri yerine getirmenin arkasına gizleyebildiğini gösterir.
Arendt’in Adolf Eichmann üzerine yürüttüğü tartışmanın sarsıcı tarafı da buradadır. Eichmann, kendi eylemlerini sorgulayan bir insan gibi değil, kendisine verilen görevleri yerine getiren bir bürokrat gibi konuşur. Kendi kararlarının ahlaki sonuçlarıyla yüzleşmek yerine emirleri, kuralları ve üstlerinin talimatlarını öne çıkarır. Böylece sorumluluk, kişinin kendi eyleminden uzaklaştırılarak bir kurumun, hiyerarşinin ya da ideolojinin içine dağıtılır. Fakat bir emri yerine getirmek, insanı o emrin sonuçlarından ahlaken muaf tutmaz. Bir insanın kendisini sadece sistemin küçük bir parçası olarak tanımlaması, başkasının hayatına verdiği zararı ortadan kaldırmaz. Arendt’in kötülüğün sıradanlığı düşüncesi, tam da bu nedenle itaatin masumiyet olmadığını, düşünmenin ve yargılamanın insanın vazgeçemeyeceği sorumluluklar olduğunu hatırlatır.
Burada Kant ile Hannah Arendt arasında önemli bir düşünsel ayrım ve aynı zamanda bir yakınlık ortaya çıkar. Kant, insanın kendi eğilimlerini ahlak yasasının önüne koyabilme yatkınlığını radikal kötülük kavramıyla açıklar. Hannah Arendt ise insanın düşünme ve yargılama yetisini kullanmaktan kaçındığında, kötülüğün nasıl sıradan eylemler içinde yeniden üretilebildiğini gösterir. Birinde ahlaki tercihin bozulması, diğerinde düşünme ve yargılama sorumluluğunun askıya alınması öne çıkar. İkisi de insanı sorumluluktan kurtaran mazeretleri kabul etmez. Kötülük sadece insan olarak görmekten uzaklaştığında ve kendi davranışlarının sonuçlarını sorgulamadığında, büyük bir kötülüğün sıradan taşıyıcısına dönüşebilir. Totaliter rejimlerin gücü sadece baskı aygıtlarından, polis teşkilatlarından ve hapishanelerden kaynaklanmaz; insanları birbirinden ayıran, onları yalnızlaştıran, ortak dünyayı tahrip eden ve bağımsız düşünme yetilerini zayıflatan koşullardan da beslenir. İdeoloji, insanın kendi deneyimini ve aklını sorgulamasını engelleyen kapalı bir açıklama sistemine dönüştüğünde, gerçekliğin yerini önceden belirlenmiş doğrular alır. Böyle bir dünyada itaat erdem, kuşku ihanet, vicdan ise zayıflık olarak sunulabilir. Radikal kötülüğün toplumsal zemini tam da burada genişler: İnsanlar kendi kararlarının sorumluluğunu terk ettikçe kötülük, tek tek kişilerin eylemlerini aşarak bir düzene dönüşür.
Nietzsche’nin değerlerin soykütüğüne ilişkin eleştirisi ile Arendt’in düşüncesizlik üzerine tespitleri bu noktada birbirini tamamlar. Nietzsche, bize değerlerin kendiliğinden ve değişmez olmadığını, tarihsel güç ilişkileri içinde üretildiğini söyler. Hannah Arendt ise bu değerlerin sorgulanmadan benimsenmesinin, insanı kendi ahlaki yargısından uzaklaştırabileceğini hatırlatır. Bir toplumun çoğunluğu tarafından kabul edilen bir davranış, sırf çoğunluk tarafından benimsendiği için etik hâle gelmez. Bir devletin yasası, bir ideolojinin ilkesi ya da bir geleneğin buyruğu insanın değerini ihlal ediyorsa, bunlara itaat etmek ahlaki bir zorunluluk değildir. İnsan, kendisine öğretilen doğruları sorgulama cesaretini göstermediği sürece, başkasının acısına neden olan düzenin parçası hâline gelebilir. Bu nedenle radikal direniş, salt iktidara karşı değil, iktidarın insanın zihninde kurduğu sorgulanamaz doğrulara karşı da yürütülmelidir.
Emmanuel Levinas, tam bu noktada kötülüğe karşı düşüncenin ahlaki sınırını çizer. Ona göre acıyı anlamlandırmaya çalışan her teodise, başkasının acısını kendi kuramı uğruna harcamak tehlikesini taşır. Auschwitz’ten sonra acının yararsız olduğunu, hiçbir yüce amaca hizmet etmediğini kabul etmek gerekir. Fakat bu yararsızlık ahlakı ortadan kaldırmaz; tersine, öteki insanın yüzüyle karşılaştığımda bana yönelen o sessiz çağrıyı, beni öldürme, beni yalnız bırakma isteğini daha da çıplak kılar. Dolayısıyla kötülük karşısındaki asıl soru, Tanrı’nın neden müdahale etmediği değil, benim neden müdahale etmediğimdir. Bu çevirme, Epikuros’un eski ikileminin ağırlığını göğe değil, insanın omzuna yükler. Başkasının acısını gördüğümde artık sadece dünyanın nasıl bir yer olduğunu değil, benim o dünyada nasıl bir insan olduğumu da sorgulamam gerekir.
İoanna Kuçuradi’nin insan hakları ve etik üzerine felsefi düşünceleri, bu sorumluluğun felsefi temelini daha da net ortaya koyar. İoanna Kuçuradi, insanın değerini, insanların birbirlerine biçtiği değer yargılarından ayırarak ele alır. İnsan, herhangi bir topluluğa, ulusa, dine, sınıfa veya ideolojiye ait olduğu için değerli değildir; insan olmanın kendisi, onun değerinin temelidir. Bu değer, insanın olanakları ve gerçekleştirebildikleriyle, insan türüne özgü etkinlikleriyle ve diğer insanlarla kurduğu ilişkilerle ilgilidir. İnsan hakları da bu değerin korunması için geliştirilmiş temel normlardır. Dolayısıyla insan haklarını yalnızca devletlerin tanıdığı hukuki ayrıcalıklar olarak görmek, onların etik temelini eksik anlamaktır.
Sorel Dağıstanlı yazdı: Bir filozof, iki bakkal ve toplum
Bu düşünce, kötülüğe karşı direnişin neden sadece siyasal bir tercih olmadığını da açıklar. Bir insanın dili, kimliği, inancı, düşüncesi veya siyasal görüşü nedeniyle aşağılanması; işkenceye uğraması, susturulması, sürgüne zorlanması ya da yaşam hakkından mahrum bırakılması, belirli bir topluluğa karşı işlenmiş bir haksızlık değildir. İnsanın değerinin ihlalidir. Bir insanın haklarını savunmak için onunla aynı düşüncede olmak, aynı kimliği paylaşmak veya aynı siyasal safta yer almak gerekmez. Etik sorumluluk, insanı kendi aidiyetlerimizin dışında da bir değer olarak görebilmeyi gerektirir. Bence radikal direnişin en önemli ölçütlerinden biri budur: İnsan onurunu, sadece kendimizden saydıklarımız için değil, herkes için savunabilmek.
Doğal kötülükle ahlaki kötülük arasındaki ayrım, bu noktada bana hem aydınlatıcı hem de yetersiz görünür. Bir depremin, bir selin, bir kıtlığın ardında kimsenin kötü niyeti yoktur; doğa ne iyidir ne kötü, sadece kayıtsızdır. Fakat o enkazın altında kimlerin kaldığını, hangi mahallelerin ayakta, hangilerinin yıkıntı olduğunu belirleyen şey çoğu zaman doğa değil, insanın ihmali, açgözlülüğü ve vurdumduymazlığıdır. Böylece doğal bir felaket, insanın dünyayla kurduğu ilişkinin içinde ahlaki bir boyut kazanabilir. Açlık ile kıtlığı, savaş ile felaketi birbirinden ayırmak her zaman mümkün değildir. Bu yüzden kötülüğün kaynağını yukarıda, tanrılar katında aramak, çoğu zaman bizi aşağıda, kendi ellerimizin arasında bulunan sorumluluğa bakmaktan alıkoyar. Sisifos’un kayası belki tanrıların lanetidir; ama bizim kayalarımızın çoğunu kendi elimizle yontmuş olduğumuzu unutmak, bizi hem daha masum hem de daha çaresiz kılar.
Simone Weil’in acı üzerine düşünceleri, bu ortak vicdana bir incelik daha ekler. Weil, ağır bir acının insanı sadece bedenen değil, ruhen de ezdiğini, onu kendi gözünde silikleştirebildiğini ifade eder; acı çekene gösterilebilecek en değerli şeyin ise ona gerçek bir dikkatle bakabilmek olduğunu düşünür. Dikkat, ona göre ruhun en nadir ve en saf cömertliklerinden biridir; nitekim acı çeken kişiye “Sen nasılsın?” diye gerçekten sorabilmek, onun görünmeyen yükünü bir an için de olsa paylaşmak demektir. Bu düşünceyi her hatırladığımda, kötülük karşısında büyük sistemlerin sustuğu yerde küçük bir dikkatin ne kadar çok şey yapabildiğini fark ederim. Bir dinlemek, bir tanıklık etmek, bir ismi telaffuz edebilmek; hepsi kayanın ağırlığını gidermese de yükü taşıyan omzun yalnız olmadığını hatırlatır. Fakat dikkat ve merhamet, adaletsizliği değiştirecek eylemin yerine geçmemelidir. Acı çeken insanı görmek kadar, onun acısına neden olan koşulları sorgulamak ve değiştirmeye çalışmak da ahlaki sorumluluğun parçasıdır.
Direnişin en sessiz ama en kalıcı biçimlerinden biri tanıklıktır. Primo Levi, Auschwitz’ten sağ çıktıktan sonra yıllarca yaşadıklarını anlatmaktan vazgeçmedi; çünkü kötülüğün en büyük müttefiklerinden birinin unutuş olduğunu biliyordu. Tanıklık, sadece geçmişte yaşananları kayda geçirmek değildir; insanın başına gelenlerin inkâr edilmesine, kurbanların yeniden sessizliğe mahkûm edilmesine ve suçun tarihten silinmesine karşı durmaktır. Viktor Frankl’ın kamp deneyiminden çıkardığı sonuç da insanın koşullar karşısındaki tutumunu seçme özgürlüğüne dikkat çeker. Elbette bu özgürlük, insanın maddi ve tarihsel koşullardan bağımsız olduğu anlamına gelmez. İşkence, açlık, hastalık, tutsaklık ve ölüm tehdidi karşısında insanın hareket alanı ağır biçimde daralabilir. Fakat insanın bu koşullar içinde bile hakikati kayda geçirmesi, bir başkasının adını unutturmaması, bir şiir yazması, bir yazıyı tehdit altında tamamlaması, bir mezarı anması, kötülüğün mutlak zafer iddiasına karşı bir tanıklık oluşturur. Kaya yine düşecektir; fakat düşmeden önce zirvede geçen o an, hiçbir gücün geri alamayacağı bir gerçekliktir. Paul Celan’ın şiir için kullandığı şişe postası imgesi de bunu anlatır: Kimin eline geçeceği bilinmeden denize bırakılır, yine de bırakılır.
Yine de bu direniş sadece bireysel bir çaba olarak kalmaz; başkalarıyla birlikte anlam kazanır. Camus’nün Başkaldıran İnsan’da vardığı sonuç, Sisifos’taki yalnızlığın ötesine geçer: “Başkaldırıyorum, öyleyse biz varız.” Bu cümle, başkaldırının yalnızca kişinin kendi özgürlüğünü savunması olmadığını, ortak bir insanlık değerine dayandığını gösterir. Bir insan haksızlığa uğradığında, ona yapılanın yalnızca kendisini değil, insan olmanın ortak zeminini de hedef aldığını fark eder. Bu nedenle başkaldırı, insanın kendi sınırını keşfetmesi kadar başkasının sınırını da tanımasıdır. Beckett’in Godot’yu Beklerken oyunundaki Vladimir ve Estragon, bekledikleri kişi gelmeyecek olsa bile birbirlerinden ayrılmazlar. Bekleyişin kendisi bir kurtuluş sağlamaz; fakat birlikte kalmak, yalnızlığın mutlaklığına karşı bir ilişki alanı yaratır. İnsanlığın bin bir umutla hâlâ ayakta kalması, belki de bu yüzden yalnızca bir iyimserlik değil, bir ortaklıktır. Tek tek insanın tükenebildiği yerde, insanların birbirine tutunarak sürdürdüğü bir süreklilik vardır.
Fakat ortak direniş de kendi başına masum değildir. Tarih, özgürlük ve adalet adına yola çıkan hareketlerin zaman zaman kendi içlerinde yeni baskı biçimleri üretebildiğini gösterir. Bir mücadele, kendisini mutlak hakikatin sahibi ilan ettiği anda eleştiriye kapanabilir; eleştiriye kapandığında ise kendi yanlışlarını görme yeteneğini kaybedebilir. Bir amaç ne kadar haklı olursa olsun, bu amaç uğruna insanın yaşamını, özgürlüğünü ve onurunu araç hâline getirmek, direnişin ahlaki temelini ortadan kaldırır. Bu nedenle radikal direniş, yalnızca karşısındaki iktidarın yöntemlerini reddetmekle değil, kendi içindeki tahakküm eğilimlerini de sorgulamakla yükümlüdür. Kötülüğe karşı mücadele eden insan, kendi eylemlerinin de hesabını verebilmelidir. Aksi hâlde zulmün el değiştirmesinden başka bir sonuç ortaya çıkmaz. Gerçek başkaldırı, insanı bir araç olarak değil, kendi başına değer taşıyan bir varlık olarak görmeyi sürdürdüğü ölçüde ahlaki bir anlam kazanır.
Bu nedenle zulmün ve şiddetin arttığı bir dünyada umutsuzluğa karşı en güçlü savunmanın birlikte direnmek olduğunu düşünüyorum. Tanrı’nın kötülük karşısındaki suskunluğu felsefeyi binlerce yıldır meşgul eder; ama o suskunluğa verilecek cevap, belki de Tanrı’nın ya da evrenin ağzından değil, insanın kendi omzundan gelir. Kötülük bir eksiklikse, o eksikliği gidermek insana düşer; anlam verilmemişse, anlamı birlikte örmek yine insana. Fakat bunun için yalnızca dayanışma yetmez; düşünmek, sorgulamak, yargılamak, hakikati savunmak ve adaletsizliğe neden olan koşulları değiştirmek gerekir. Radikal direniş, insanın hem başkasının acısına kayıtsız kalmaması hem de kendi mücadelesini etik ölçütlere bağlı tutmasıdır. İnsanı insan yapan değeri, onu kendi çıkarlarımızın, ideolojilerimizin ve siyasal hesaplarımızın aracı hâline getirmeden savunabilmektir.
Sisifos’un kayası her defasında yeniden aşağı düşecektir. Fakat insanın görevi yalnızca o kayayı yeniden yukarı taşımak değildir; kayayı insanların üzerine yuvarlayan düzeni de sorgulamaktır. Bir yandan kendi varoluşunun absürd koşullarına karşı mücadele etmek, öte yandan başkasının yaşamını ve onurunu hedef alan kötülüğe karşı ortak bir sorumluluk üstlenmek gerekir. Belki dünyanın kendiliğinden verilmiş bir anlamı yoktur; fakat bu, insanın her türlü anlamı yitirmesi gerektiği anlamına gelmez. Anlam, başkasının acısını görmezden gelmediğimizde, haksızlık karşısında sessiz kalmadığımızda, hakikati unutuşa teslim etmediğimizde ve mücadele ederken insanlığımızı koruduğumuzda ortaya çıkar.
Evet, esas mesele kayanın zirveye ulaşıp ulaşmaması değildir. Esas mesele, kayayı taşırken kime dönüştüğümüzdür. Nitekim insan, kötülüğe karşı mücadele ederken kötülüğün kendisine dönüşmeyi reddettiği ölçüde özgürdür. Radikal kötülüğe karşı radikal direniş, dünyayı sadece kötülükten arındırma mücadelesi değil; kötülüğün karşısında insan kalabilme, insanın değerini ve onurunu her koşulda savunabilme mücadelesidir.
https://medyascope.tv/2026/11/13/cevat-dusun-yazdi-sisifos-kotuluk-ve-direnis/?utm_source=Onesignal&utm_medium=Pushnotification&utm_campaign=Marketing&msub=1794573605

