Suriye'de biriken toplumsal fay hatları...
Suriye'de 13 yıl süren iç savaş yerini anayasal egemenlik ve ticaret koridorları savaşına bıraktı. Demokratik entegrasyona dair adım ve tartışmalar devam ederken, ülke Türkiye ve İsrail'in çatışma sahasına döndü.
17/09/2026 16:45 | Son Güncelleme : 19/11/2026 22:34 | Okunma Sayısı : 138 | Super Admin
Suriye'de biriken toplumsal fay hatları deprem yaratabilir
|
|
Suriye'de 13 yıl süren iç savaş yerini anayasal egemenlik ve ticaret koridorları savaşına bıraktı. Demokratik entegrasyona dair adım ve tartışmalar devam ederken, ülke Türkiye ve İsrail'in çatışma sahasına döndü.
Tunus’ta patlak veren, ardından Mısır, Libya ve Yemen’e yayılan "Arap Baharı" diye adlandırılan protestolar, Mart 2011'de Suriye’ye ulaştığında halk kitleleri sokaklara çıkarak demokratik değişim taleplerini yükseltti. Ancak Suriye’de yaşananlar, bölgedeki diğer deneyimlerden radikal bir biçimde ayrıştı. Tunus’ta Bin Ali, Mısır’da Mübarek, Libya’da Kaddafi ve Yemen’de Salih rejimleri devrilirken, Şam’daki Baas rejimi askeri şiddet politikasına sarılarak iktidarını yaklaşık 13 yıl boyunca korumayı başardı. Barışçıl gösterilerle başlayan halk hareketi, rejimin silahlı müdahalesi ve dış aktörlerin dahil olmasıyla çok taraflı bir iç savaşa, ardından bölgesel ve uluslararası bir vekâlet savaşına dönüştü.
Bu karmaşık tablonun arkasında iki temel dinamik yer aldı: Birincisi; Suriye’nin etnik, mezhepsel ve dini çeşitliliğini barındıran karmaşık sosyo-politik iç yapısı. İkincisi ise; ülkenin Türkiye, İran, Rusya, İsrail, ABD ve Arap devletlerinin stratejik çıkarlarının kesişim noktasında bulunmasıydı. Türkiye ve kimi Arap ülkeleri silahlı muhalif gruplara destek sağlarken, İran Devrim Muhafızları (IRGC), Hizbullah ve müttefik milis ağları üzerinden Esad yönetimine doğrudan askeri kalkan oldu. Rusya ise Doğu Akdeniz’deki stratejik varlığını korumak ve sahadaki nüfuzunu pekiştirmek amacıyla 2015 yılında savaşa doğrudan askeri müdahaleyle dahil olarak rejimi askeri çöküşten kurtardı.
İsrail, geniş çaplı bir kara savaşına girmekten kaçınarak Suriye topraklarındaki İran ve Hizbullah lojistik hatlarına, silah transfer ağlarına yönelik kademeli hava operasyonları yürüttü. ABD ve liderliğindeki uluslararası koalisyon ise, askeri stratejisini DAİŞ ile mücadeleye odaklayarak sahadaki Kürt güçleriyle askeri ortaklık kurdu, Kuzey ve Doğu Suriye’de üsler edindi. Batılı güçler süreç içinde siyasi çözüm parametrelerini korumakla birlikte, yaptırımlar, diplomatik tecrit ve insani yardım araçlarına yöneldi.
Suriye'de biriken toplumsal fay hatları deprem yaratabilir
![]() |
Tüm bu dengeler, 7 Ekim 2023’te başlayan bölgesel savaş dalgasıyla kökten sarsıldı. İsrail'in tehdit yönetimi stratejisini terk ederek doğrudan Tahran-Bağdat-Şam-Beyrut eksenini hedef alması; Lübnan’da Hizbullah’ın askeri altyapısına, Suriye’de ise Devrim Muhafızları ağlarına ağır darbeler indirmesi, İran’ın Şam üzerindeki koruma kapasitesini felç etti. Rusya’nın Ukrayna savaşına kilitlenmesi ve Suriye ordusunun yolsuzluk, ağır kayıplar ve moral çöküntüsüyle işlevsizleşmesiyle birlikte Baas rejiminin dış güvenlik sistemi bütünüyle dağıldı. Bu çöküş zemininde, Heyet Tehrir el-Şam (HTŞ) ve Ahmed eş-Şara (Ebu Muhammed el-Culanî) liderliğindeki güçlerin başlattığı geniş çaplı askeri harekat neticesinde, yaklaşık on üç yıllık direncin ardından Aralık 2024'te Baas rejimi çöktü; Şam’da yeni bir yönetim dönemi başladı.
İran, Irak’tan Lübnan’a uzanan en kritik coğrafi koridorunu kaybederken; Rusya sahadaki pozisyonunu yeniden gözden geçirmek zorunda kaldı. Ankara bu dönüşümün jeopolitik kazananı olarak öne çıkarken, İsrail sınır hattında yeni bir hareket serbestisi kazandı. HTŞ kökenli yönetimin başkente yerleşmesi Batı ve İsrail nezdinde güvenlik soru işaretleri yaratsa da Washington ve Avrupa istikrarsızlığın sürmesini ve yeni bir kaos dalgasını önlemek amacıyla yeni yönetimle kademeli diplomasiyi benimsedi. ABD, kapsamlı yaptırım rejimini sona erdirdi, HTŞ’yi yabancı terör örgütleri listesinden çıkardı. BM Güvenlik Konseyi Ahmed eş-Şara hakkındaki yaptırım kararlarını kaldırdı ve AB ekonomik yaptırımlarının büyük kısmını iptal etti.
Kürtlerin Anayasal Ortaklık Mücadelesi
![]() |
Suriye sahasındaki yıkıcı kutuplaşmanın ortasında, Kürtler çatışmanın iki ana bloğundan da ayrışan "Üçüncü Yol" stratejisini benimsedi. Bu çizgi; ne halkın taleplerini zorbalıkla bastıran Baas rejimine eklemlenmeyi ne de Türkiye güdümlü ve İslamcı referanslı silahlı muhalefet gruplarıyla ittifak kurmayı kabul etti. Pasif bir tarafsızlıktan ziyade, Kürt çoğunluklu yerleşimleri korumayı merkezine alan bu strateji, yerel çoğulculuğa, toplumun tabandan katılımına ve ademi merkeziyetçiliğe dayanan alternatif bir toplumsal model inşa etti.
Bu inşa süreci, DAİŞ’in Kobanê başta olmak üzere bölgeye yönelik saldırılarıyla varoluşsal bir tehditle sınandı. Tehdit karşısında Kürt güçlerinin öncülüğünde kurulan Suriye Demokratik Güçleri (QSD) ile ABD öncülüğündeki uluslararası koalisyon arasında askeri ortaklık kuruldu. Bünyesinde Arapları, Kürtleri, Süryanileri, Asurileri barındıran QSD; Rakka ve Fırat Vadisi başta olmak üzere Kuzey ve Doğu Suriye’nin tamamını DAİŞ işgalinden kurtararak sahanın en etkili askeri aktörlerinden biri haline geldi. Kürtlerin yerel bir dinamikten Suriye’nin kaderini tayin eden kurucu bir aktöre dönüşmesi, Ankara tarafından stratejik tehdit olarak kodlandı. Türkiye; QSD ile PKK arasındaki ideolojik ve örgütsel bağları öne sürerek bu yapıyı tasfiye etmeyi hedefledi.
Astana sürecinde Türkiye, Rusya ve İran arasında varılan uzlaşmalar, sahada askeri-coğrafi tavizleri beraberinde getirdi. Rejim güçlerinin muhaliflerin elindeki stratejik noktaları ele geçirmesine karşılık, Türkiye ve müttefiki Suriyeli grupların Kürt yerleşimlerine girmesinin önü açıldı. Efrîn, Serêkaniyê, Girê Spî (Tel Ebyad) ve Şehba bölgelerine yönelik sınır ötesi operasyonlar neticesinde yüz binlerce Kürt sivil yerinden edildi, demografik mühendislik ve mülkiyet gaspları yaşandı. Bu gelişmeler, Kürt meselesini Suriye devleti içindeki hak talebi boyutundan çıkarıp sınır hatları ve bölgesel nüfuz savaşlarının merkezine yerleştirdi.
Baas rejiminin devrilmesiyle birlikte Kuzey ve Doğu Suriye Kürt siyasi liderliği, Şam’daki köklü ideolojik ve siyasi ayrılıklara rağmen çatışma yerine müzakereyi esas aldı. Ahmed eş-Şara ile QSD Genel Komutanı Mazlum Ebdi arasında 10 Mart 2025’te imzalanan mutabakat tarihi bir eşik oldu. Anlaşma; kalıcı ateşkesi, bölgedeki idari ve askeri kurumların devlet mekanizmasına entegrasyonunu, Kürtlerin anayasal kimliğinin tanınmasını ve göçertilen sivillerin geri dönüşünü kayıt altına aldı.
Ancak anlaşmanın hemen ardından Şam tarafından duyurulan anayasal bildirge süreci yeniden kilitledi. Bildirge; Suriye’nin etnik, kültürel ve inançsal çoğulculuğunu anayasal güvenceye bağlamaktan kaçınarak tekçi Arap kimliğini ve katı merkeziyetçi devlet paradigmasını muhafaza etti. Kürt tarafı, yetkilerin yerel meclislerle paylaşıldığı merkeziyetsiz bir yönetim ve açık anayasal hak güvenceleri talep ederek metni reddetti. Ankara’nın diplomatik ve askeri baskısı, Şam’ın merkeziyetçi dayatmaları ve taraflar arasındaki güven bunalımı nedeniyle 10 Mart Anlaşması sahada uygulanamadı.
Uyuşmazlık Ocak 2026’da askeri çatışmaya dönüştü. 6 Ocak’ta Halep’in Şêxmeqsûd ve Eşrefiye mahallelerinde patlak veren, ardından diğer hatlara sıçrayan çatışmalar, önceki müzakere sürecinin fiilen çöküşü anlamına geldi. Rakka ve Dêrazor hatlarındaki saha kırılmalarıyla birlikte QSD güçleri Cizîr ve Kobanî bölgelerindeki çekirdek yerleşimlere çekildi. ABD ve Fransa’nın arabuluculuğunda yürütülen diplomatik görüşmeler neticesinde 29 Ocak 2026'da yeni bir mutabakata varıldı.
Bu sürecin nihai stratejik sonucu ise 29 Ağustos 2026’da ilan edildi. Mazlum Abdi, QSD’nin müstakil bir askeri yapı olarak misyonunu tamamladığını ve güçlerin Suriye devlet kurumları ile ordu bünyesine entegre edildiğini duyurdu. Bu hamle, Kürt hareketinin silahlı özerklik evresini kapatarak mücadeleyi tamamen siyasal, kurumsal ve anayasal temsil zeminine taşıdı. Kürt siyasetinin bu aşamada masaya koyduğu vazgeçilmez ilkeler şunlar oldu:
* Kürtlerin Suriye devletinin ayrılmaz, kurucu bir ulusal bileşeni olarak tanınması; siyasi, kültürel ve dilsel hakların hükümet veya cumhurbaşkanlığı kararnameleriyle değiştirilemeyecek şekilde anayasal güvencelere bağlanması.
♦️ Kürtçe'nin resmi dil olarak kabul edilmesi; Kürt nüfusun yaşadığı bölgelerde eğitim, yönetim, medya ve kamusal alanda kullanımını sağlayacak mekanizmaların anayasa ile teminat altına alınması.
♦️ Demokratik ve idari ademi merkeziyetçilik sisteminin tesisi; yerel yönetimlerin ve valiliklerin eğitim, kültür, kalkınma, kamu hizmetleri ve yerel güvenlik alanlarında doğrudan yetkilendirilmesi.
♦️ Sembolik kadrolar yerine; merkezi parlamentoda, hükümette, askeri kurumlarda ve yargıda tüm bileşenlerin açık mekanizmalarla gerçek siyasi ve kurumsal katılımının güvenceye alınması.
♦️ Kadınların eşit temsiliyeti ve halklar arası (Kürt, Arap, Süryani-Asuri) ortak yönetim modelinin hiçbir pazarlığa kurban edilmeden yeni anayasada korunması.
♦️ Efrîn, Serêkaniyê ve Girê Spî halkı başta olmak üzere zorla yerinden edilen sivillerin mülkiyet haklarının iadesi, zararlarının tazmini ve güvenli, onurlu geri dönüşlerinin sağlanması.
♦️* Askeri entegrasyonun bir tasfiye değil; mezhepçi ve siyasi yapılardan arındırılmış, anayasayı ve tüm yurttaşları koruyan profesyonel bir ulusal ordu inşasına dönüştürülmesi.
♦️ Kürtlerin haklarını bölgesel pazarlıklara rehin vermemek adına asgari ulusal-demokratik ilkeler etrafında ortak bir siyasi irade ve birlik cephesi oluşturması.
Şam’daki İktidar ve Derinleşen Kriz Mezhepsel Kopuşlar
|
|
Suriye’deki kriz, salt bir Kürt meselesine veya askeri entegrasyon prosedürüne indirgenemeyecek kadar çok boyutlu yapısal kırılmalar da barındırdı. Şam’daki yeni iktidar yeknesak bir blok olmayıp; Selefi cihatçı gelenek, siyasi pragmatizm ve geleneksel yapılardan oluşan parçalı bir koalisyon. Bu yönetim aynı zamanda Türkiye, Katar, Suudi Arabistan ve BAE gibi birbiriyle çelişen bölgesel aktörlerin nüfuz savaşına açık. Bu kırılganlık, sahadaki toplumsal fay hatlarını derinleştiriyor.
Alevilerin Güvenlik ve Varlık Kaygısı: Kıyı şeridinde (Lazkiye ve Tartus) yaşayan Alevi toplumu, Mart 2015 katliamları ve süreklilik kazanan hak ihlallerinin ardından Şam’daki Selefi geçmişe sahip kadrolara karşı varoluşsal bir güvensizlik içerisindedir. Bürokrasi ve güvenlik alanından tasfiye edilme, intikam saldırılarına maruz kalma ve demografik baskı altına alınma endişeleri kıyı hattında teyakkuz hali yaratmaktadır.
Cebel el-Dürzi (Süveyda) ve Yerel Direnç: Güneydeki Dürziler, Baas rejiminin çözülüşünden bu yana fiilen hayata geçirdikleri idari özerkliği ve yerel savunma mekanizmalarını korumakta kararlıdır. Şam’ın bölgeye katı merkeziyetçi emirleri dayatması askeri ve mezhepsel sürtüşmeleri sürekli kılmaktadır. İsrail’in Dürzi toplumu üzerinden sınır güvenliğini tahkim etme yaklaşımı bu hattaki gerilimi bölgesel bir boyuta taşımaktadır.
Aşiretler ve Doğu Coğrafyası: Dêrazor, Rakka ve Dera bölgelerindeki Arap aşiretleri, yerel liderliklerinin işlevsizleştirilmesine ve Şam’dan tek taraflı atanan yetkililerin kaynakları denetleme girişimlerine karşı açık bir hoşnutsuzluk ve direnç sergilemektedir.
Kuzeybatıdaki İslamcı Gruplar Arası Kriz: İdlib ve çevresinde kümelenen yabancı cihatçı savaşçılar ile yerel fraksiyonlar arasında ideolojik hesaplaşmalar sürmektedir. Şam’ın dış dünyaya meşruiyet kazanmak adına dayattığı zoraki "kurumsallaşma", Selefi-cihatçı radikaller ile yerel gruplar arasındaki fay hatlarını tetiklemektedir.
Kent Merkezlerinde Ekonomik Çöküş: Şam, Halep ve diğer büyük kentlerdeki orta sınıf; elektrik, su, akaryakıt gibi temel kamu hizmetlerinin çökmesi ve satın alma gücünün erimesi nedeniyle ağır bir sosyo-ekonomik kriz yaşamaktadır. Bu ekonomik felç, merkezi hükümete karşı kentlerde tabandan yayılan sessiz bir toplumsal öfkeye dönüşmektedir.
DAİŞ tehdidinin Yeniden Yükselişi: İdeolojik olarak parçalanmış bu otorite boşluğu ve toplumsal kutuplaşma, DAİŞ hücrelerinin çöl hatlarında ve kırsal alanlarda kalıcı bir asimetrik güvenlik tehdidi olarak yeniden toparlanmasına zemin hazırlamaktadır.
Bölgesellik Nüfus Koridorları ce Türkiye- İsrail Hesaplaşması
|
|
Suriye savaşı cephe hattında biçim değiştirirken; devletin jeopolitik kimliği, Doğu Akdeniz’deki enerji dengeleri ve uluslararası ticaret koridorları üzerindeki rekabet kızışmıştır. Batı’nın Şam’a yönelik yaptırımları askıya alması, İran’ın bölgesel ağını tamamen felç etmeyi ve İbrahim Anlaşmaları eksenini Şam’ı da içerecek biçimde genişletmeyi hedefleyen stratejik bir hamledir. Bu yeni güç haritasında en belirleyici gerilim Ankara ile Tel Aviv arasında yaşanmaktadır.
Ankara; sınırlarında birleşik, merkeziyetçi ve kendi kontrolünde bir Suriye tesis ederek Kürt siyasi kazanımlarını tamamen sınırlamayı hedeflemektedir. Bu hedef aynı zamanda Basra’dan Türkiye’ye ve oradan Avrupa’ya uzanması planlanan "Kalkınma Yolu" projesinin Suriye geçişlerini denetleme ve Körfez sermayesini Akdeniz’e bağlama amacıyla örtüşmektedir.
Buna karşılık Esad sonrasında Suriye hava sahasında ve sınırlarında operasyonel serbestisini artıran İsrail, İran’dan boşalan alanın Türkiye güdümlü bir askeri varlıkla doldurulmasına kesin olarak karşı çıkmaktadır. Kuzey sınırlarında Türkiye etkisinde radikal bir Sünni bloğun kök salmasını uzun vadeli güvenlik tehdidi olarak gören İsrail, bu durumu Doğu Akdeniz’deki enerji mücadelesiyle birlikte okumaktadır. Hindistan-Ortadoğu-Avrupa Ekonomik Koridoru (IMEC) projesiyle Türkiye’yi baypas eden bir transit hattı savunan Tel Aviv cephesi, Ankara’nın Suriye üzerinden geliştirmek istediği lojistik koridor hamlelerini doğrudan sınırlamaya çalışmaktadır.
Bu jeo-ekonomik denklemde Kürt coğrafyası; su havzaları, petrol yatakları ve Türkiye, Irak ile Suriye’yi birbirine bağlayan jeostratejik konumuyla uluslararası ticaret yollarının kilit geçiş güzergâhı üzerinde yer almaktadır. Dolayısıyla Kürt meselesi; yalnızca kimlik ve haklar bağlamında değil, su, enerji, sınır ve transit ticaret hatlarının kontrolü açısından bölgesel güç dengelerini doğrudan belirleyen bir mahiyet taşımaktadır.
Merkeziyetçi Restorasyon mu, Demokratik Ademi Merkeziyetçilik mi?
Suriye krizinin nihai cevabı; ülkenin sınırlarının korunmasında değil, "birlik" kavramının nasıl inşa edileceğinde yatmaktadır. Şam’daki yeni yönetimin, Baas rejiminin eski tekçi, inkârcı ve katı merkeziyetçi ulus-devlet yapısını sadece yönetici elitleri değiştirerek restore etmesi, sahada silahlar sussa dahi çatışmanın nedenlerini yüzeyin altında biriktirecektir.
QSD’nin entegrasyonuyla askeri savunma aşamasını geride bırakan Kürt hareketi için önümüzdeki süreç iki temel riski barındırmaktadır:
♦️ Suriye genel bağlamından koparak içe kapanmacı bir izolasyona sürüklenmek,
♦️ "Devletin birliği" söylemi altında merkeziyetçi mekanizmalara eklemlenerek kimliğini ve haklarını asimile ettirmek.
Türkiye açısından da Kürt sorununu salt sınır ötesi bir güvenlik tehdidi olarak kodlamak kalıcı bir istikrar sağlamaktan uzaktır; aksine Kürtleri alternatif küresel ittifaklar aramaya itmektedir. Kürt-Türk ilişkilerinin bir güvenlik ateşkesinden siyasi-hukuki bir barışa evrilmesi; Kürt coğrafyasını bir tampon bölge veya güvenlik tehdidi olmaktan çıkarıp Anadolu, Mezopotamya ve Levant arasında stratejik bir ekonomik-siyasi köprüye dönüştürebilir.
Nihayetinde çözüm; birleşik fakat idari olarak ademi merkeziyetçi, tek egemenlik çatısı altında çok kimlikli, çok dilli ve çoğulcu bir Suriye modelinin inşasından geçmektedir. Eşit yurttaşlık, halkların anayasal ortaklığı ve gücün yerel meclislerle adil paylaşımı hayata geçirilebildiği takdirde; Kürtler, Aleviler, Dürziler, Türkmenler, Süryaniler ve Araplar Suriye’yi başkalarının vekâlet savaşı arenası olmaktan çıkarıp yeni Ortadoğu’da kendi geleceğini tayin eden demokratik bir cumhuriyete dönüştürebilir.
MA / E. Pejder Altan
İlgili Haberlertoplanmalıdır” denildi.
Bunlar da ilginizi çekebilir
İktidar Yeni Parti'yi süreç dışına itti | #NasılYapmalı
Yeni Parti Genel Başkanı Özgür Özel, 18 Kasım’da yaptığı açıklamayla çözüm süreci kapsamında kurulması planlanan Meclis İzleme Komisyonu’na üye vermeyeceklerini duyurdu. Gerekçe ise iktidarın demokratikleşme konusunda verdiği sözleri yerine getirmemesi, kayyım uygulamalarının sürmesi ve AİHM ile AYM kararlarının uygulanmaması.
6 saat önceAyşegül Doğan: Süreci siyasi ranta dönüştürmeyin
Barış ve Demokratik Toplum Süreci’nin siyasi hesaplara ve seçim tartışmalarına kurban edilmemesi gerektiğini vurgulayan Ayşegül Doğan, sürecin başarıya ulaşması için bütün siyasi partilerin sorumluluk alması ve demokratikleşme adımlarının geciktirilmemesi çağrısı yaptı
7 saat önceHatimoğulları’ndan siyasi partilere
Barış ve Demokratik Toplum Süreci’nin hiçbir siyasi partinin dar çıkarlarına kurban edilmemesi gerektiğini söyleyen Tülay Hatimoğulları, ‘Ölümler durmuş ilelebet dursun istiyoruz. Kayıtsız şartsız bu süreci herkes desteklemeli. Muhalefeti de desteklemeli, iktidardakiler de desteklemeli. Milliyetçisi de, sosyal demokratı da, solcusu da, sağcısı da; biz barış konusunda toplum olarak 86 milyon yurttaş olarak kilitlenmeliyiz ki barışı, inşasını başarabilelim bu ülkede’ dedi
8 saat önce







Yargıtay'da kaybolan dosya ile Gürsel Tekin'in alakası var?