Sınıftan komüne, komünden yeniden sınıfa...
Aynı insanlar zaten işçi, kiracı, borçlu, bakım veren veya kamusal hizmet kullanıcısı olarak kapitalist ilişkilerin farklı noktalarında bulunuyorlar. Sorun bu konumların üzerine dışarıdan ortak bir kimlik veya üst örgüt yerleştirmekten çok, bir alanda kazanılan kolektif kapasitenin diğer alana geçmesini sağlayacak kalıcı kanallar yaratmaktır
02/10/2026 23:42 | Son Güncelleme : 19/11/2026 22:32 | Okunma Sayısı : 200 | Super Admin
Sınıftan komüne, komünden yeniden sınıfa: Kolektif kapasitenin kalıcılaşması üzerine
Şebnem Oğuz
|
|
Berlin’de 2026 seçimlerinde Die Linke’nin birinci parti çıkması, kentin uzun süredir biriktirdiği toplumsal mücadelelerin siyasal etkisini görünür hale getirdi. Bu sonucu doğrudan kiracı hareketiyle açıklamak mümkün değil; fakat yıllardır süren konut mücadelesinin belirli bir kampanya veya referandumun ardından dağılmaması, konutun toplumsallaştırılması talebini kalıcı bir siyasal gündeme dönüştürmesi ve giderek kentin genel siyasetine müdahale edebilecek bir güç kazanması önemli. Üstelik bu mücadele fabrikadan veya doğrudan ücret ilişkisinden doğmadı; toplumsal yeniden üretimin temel alanlarından biri olan konuttan başladı. Berlin deneyimi bu nedenle sınıf mücadelesini üretim noktasından başlayıp sonradan başka alanlara yayılan tek yönlü bir hareket olarak düşünmenin yetersizliğini gösteriyor. Sınıf mücadelesi sömürü alanından başlayabileceği gibi mülksüzleşmenin ve toplumsal yeniden üretimin farklı alanlarından da doğabilir.
Türkiye’de son yıllarda derinleşen yoksullaşma da yalnız reel ücretlerin gerilemesi olarak görülemez. Aynı zamanda genişleyen bir mülksüzleşme süreci yaşanıyor. Konuta erişimin zorlaşması, borçlanmanın yaygınlaşması, bakımın ve temel hizmetlerin giderek daha fazla metalaşması, insanların yaşamlarını yeniden üretme koşulları üzerindeki denetimini aşındırıyor. Mücadeleler de farklı yerlerden ortaya çıkıyor. Bir yanda bağımsız ve mücadeleci sendikaların öncülük ettiği işyeri direnişleri önemli bir kolektif deneyim yaratırken, öte yanda “Barınamıyoruz Hareketi”nde olduğu gibi doğrudan toplumsal yeniden üretim sorunlarından yola çıkan hareketlenmeler gelişti; çiftçilerin geçim araçlarını korumak için gerçekleştirdikleri eylemler de mülksüzleşmenin başka cephelerini görünür kıldı. Bunları işçi sınıfı mücadelesinin karşısına yerleştirilen ayrı “toplumsal hareketler” olarak görmek yerine, kapitalist sömürü, mülksüzleşme ve toplumsal yeniden üretim ilişkilerinin farklı noktalarında ortaya çıkan sınıfsal mücadeleler olarak düşünmek daha açıklayıcı.
Burada üretim noktasının özgüllüğünü kaybetmemek gerekiyor. İşçilerin sermayenin kâr üretme kapasitesine doğrudan müdahale edebilmeleri işyeri örgütlenmesine özel bir güç verir. Fakat bu özgüllük sınıf mücadelesini işyerine kapatmayı gerektirmez. E. P. Thompson’ın İngiliz İşçi Sınıfının Oluşumu’nda ortaya koyduğu sınıf anlayışının önemli yanı da sınıfı hazır bir sosyolojik kategori olarak değil, ortak deneyimlerin mücadele içinde kolektif bir ilişkiye dönüşmesi üzerinden kavramasıydı. Üretim noktasındaki mücadele bunun güçlü bir biçimidir; fakat tek biçimi değildir. Konut, bakım, borçluluk gibi alanlarda başlayan mücadeleler de kapitalist ilişkiler tarafından parçalanmış insanların ortak maddi çıkarlarını tanımalarını sağlayabilir.
Türkiye açısından asıl sorun, bu farklı mücadele alanlarında ortaya çıkan kolektif kapasitenin kalıcılaşamamasıdır. Mücadeleci bir sendikanın direnişinde işçiler birlikte karar almayı, patron karşısında ortak hareket etmeyi, dayanışmayı ve kendi güçlerini deneyimliyorlar; fakat direniş sona erip eve döndüklerinde kira, borç, ulaşım ve başka yaşam sorunlarıyla yeniden tek başlarına karşılaşabiliyorlar. Direnişte kolektifleşen işçi gündelik hayat içinde yeniden bireyselleşiyor. Tersinden, barınma veya başka bir toplumsal yeniden üretim mücadelesinde oluşan kolektif güç de kendi özgül talebi içinde kapalı kaldığında daha geniş bir müdahale kapasitesine dönüşemiyor. Dolayısıyla mesele üretimdeki mücadelenin toplumsal yeniden üretime doğru “genişlemesi” ya da toplumsal yeniden üretim mücadelesinin daha sonra “gerçek” sınıf mücadelesine dönüşmesi değil; farklı alanlarda zaten ortaya çıkan kolektif kapasitelerin birbirlerinin gücünü nasıl artıracağı ve tekil mücadelenin ötesinde nasıl yaşayacağıdır.
Kiracı bileşimi ve yeniden bileşimi
Andreas Petrossiants’ın kiracı bileşimi ve yeniden bileşimi kavramları bu soruya iki ayrı katkı yapıyor. “Kiracı bileşimi”, işçi sınıfının bileşimine konutun prizmasından bakmayı öneriyor. Üretim alanından bakıldığında işçiler sektörlere, mesleklere, ücret düzeylerine ve farklı çalışma rejimlerine dağılmış görünüyorlar. Konut ilişkisi aynı parçalanmış nüfusu başka bir maddi ilişki içinde yeniden görünür hale getiriyor. Burada iddia “kiracılar aslında işçidir” biçiminde basit bir sosyolojik özdeşlik değil; üretim noktasından bakıldığında görünmeyen bir sınıfsal bileşimin konut ilişkisinin içinden açığa çıkarılabilmesidir. “Kiracıların yeniden bileşimi” ise bundan farklı olarak politik bir süreci anlatıyor. Konut rejiminin farklı kira sözleşmeleri, mülkiyet biçimleri, borç ilişkileri ve hukuki statüler içine yerleştirdiği insanlar, mücadele içinde bu ayrışmış konumları yeniden kurarak ortak bir antagonizma ve kolektif kapasite geliştirebilirler (Petrossiants, 2025).
Bu iki kavramı birbirine bağlayan maddi halka kira ile ücret biçimi arasındaki yapısal ilişkidir. Ücretli emek ilişkisi ile kira ilişkisi özdeş değildir; işçi patronuyla ve ev sahibiyle aynı toplumsal ilişki içinde karşılaşmaz. Fakat kira ücretle ödenir ve konut emek gücünün yeniden üretiminin temel koşullarından biridir. İşyerinde ücret artışı için elde edilen kazanım kira artışıyla geri alınabilir; barınma maliyetinin düşmesi ise emek gücünün yeniden üretim koşullarını doğrudan değiştirir. Bu nedenle ücret mücadelesi ile kira mücadelesi iki ayrı toplumsal dünyanın mücadeleleri değildir. Petrossiants’ın iddiası, kiranın ücret biçimiyle yapısal olarak ilişkili olması ve konut mücadelesinin bu nedenle sınıfsal çelişkinin başka bir maddi alanını açığa çıkarabilmesidir.
Bu yaklaşım kiracı hareketinin ötesine de uzatılabilir. Kapitalizmin farklı sektörlere, statülere ve bireysel sorunlara böldüğü insanlar kamusal hizmetlerde veya geçim araçlarının savunulmasında hangi maddi ilişkiler içinde yeniden karşılaşabilirler? Soruyu böyle kurmak sınıfın yanına sürekli yeni özneler eklemek yerine, farklı alanlarda ortaya çıkan mücadelelerin kapitalist toplumsal bütünlük içindeki bağlantılarını araştırmayı mümkün kılar.
Hardt ve Negri’de yeniden sınıf ve örgütlenme sorunu
Bu noktada Hardt ve Negri’nin geç dönem müdahalesi özellikle ilginçtir. Türkiye’de daha çok İmparatorluk ve Çokluk etrafında geliştirdikleri, sınıftan çokluğa doğru hareket eden teorik çerçeve biliniyor. Oysa İmparatorluk’un yayımlanmasından yaklaşık yirmi yıl sonra, “Yirmi Yılın Ardından, İmparatorluk” başlıklı yazılarında önceki güzergâhlarını yeniden formüle ederek çokluktan yeniden sınıfa dönen ikinci bir hareket önerdiler: “sınıf–çokluk–dönüşmüş sınıf” (class–multitude–class prime). Sınıftan çokluğa geçişi işçi sınıfının ortadan kalkması olarak değil, sınıfın içindeki farklılıkların homojen bir temsil altında kavranamayacağının giderek daha açık hale gelmesi olarak görüyorlar. Fakat çoklukta kalmıyorlar; yatay, merkezsiz ve çoğul hareketlerin önemli demokratik kapasiteler üretmesine rağmen çoğunun kısa ömürlü kalması veya kazanımlarını koruyamaması onları yeniden örgütlenme sorununa götürüyor. Ancak bu yeniden örgütlenme, başlangıçtaki homojen sınıf anlayışına dönüş anlamına gelmiyor; Hardt ve Negri’nin vardığı sınıf kavrayışı, çokluğun farklılıklarını ortadan kaldırmadan kendi içinde taşıyan, çoğul ve kesişimsel bir sınıftır (2019).
Bu dönüş Meclis’te geliştirdikleri örgütlenme tartışmasıyla birlikte okunmalı. Hardt ve Negri yatay hareketlerin demokratik kazanımlarını korumak isterken, stratejik süreklilik sorununu da kabul ediyor ve çözümü klasik öncü partiye dönmekte değil, strateji ile taktik arasındaki geleneksel ilişkiyi tersine çevirmekte arıyorlar: uzun vadeli yönelim ve temel politik kararlar hareketin çoğul tabanında kalmalı, liderlik ve uzmanlaşmış yapılar sınırlı ve taktik işlevler üstlenmeli. “Ortak olan” üzerine geliştirdikleri düşünce de bunun maddi içeriğini tamamlıyor. Ortak olan yalnız doğal kaynakları değil, bilgi, bakım, iletişim, toplumsal işbirliği ve gündelik yaşam içinde birlikte üretilen ilişkileri kapsıyor; sorun bunların sermaye tarafından temellük edilmesine karşı demokratik karar ve öz-yönetim kurumları yaratabilmek haline geliyor.
Hardt ve Negri’nin burada getirdiği bir başka önemli açılım, farklı mücadeleleri önce birbirine dışsal özneler olarak kurup ardından bir koalisyon içinde yan yana getirmek yerine, aralarında içsel dayanışma bağları kurulmasını önermeleridir. Politik birlik farklılıkların ortadan kaldırılmasından değil, mücadelelerin birbirlerini içeriden dönüştürmesinden doğmalıdır. Emek mücadelesi ile kadın, Kürt, ekoloji veya LGBTİ+ mücadeleleri arasındaki ilişkiyi sürekli bir “eklemlenme” sorunu olarak kuran anlayış açısından bu önemli bir müdahaledir.
Fakat tam da bu nedenle “çokluk” kavramı daha sorunlu hale geliyor. Hardt ve Negri’nin sınıftan çokluğa hareketinde Deleuze ve Guattari’den gelen sabit ve homojen politik özne eleştirisinin izleri açıktır. Bu eleştirinin, işçi sınıfını farklılıkları silen tekil bir kimliğe dönüştürmeye karşı taşıdığı uyarı önemlidir. Fakat sınıfı sabit bir kimlik olarak düşünmekten vazgeçmek ile kapitalist sınıf ilişkisinden teorik olarak çıkmak aynı şey değildir. Sınıf bir kimlikten önce, üreticilerin üretim koşullarından ayrılması, emek gücünün metalaşması ve artı-değere sermaye tarafından el konulmasıyla kurulan maddi bir toplumsal ilişkidir. Bu ilişki kendi içinde farklılaşabilir; toplumsal cinsiyet, ırk, ulus, yurttaşlık statüsü ve başka tahakküm ilişkileri tarafından biçimlendirilebilir. Dolayısıyla çoğulluğu korumak için önce sınıftan çıkıp çokluğa geçmek zorunlu değildir.
İkinci sorun, Hardt ve Negri’nin çokluktan yeniden sınıfa dönerken sınıf kavramını genişletme biçiminde ortaya çıkıyor. “Irksal sınıf” ve “cinsiyet sınıfı” kavramlarından hareketle işçi sınıfı, ırksal sınıf ve cinsiyet sınıfının içsel olarak eklemlendiği “çoğul” ve “kesişimsel” bir sınıf öneriyorlar. Farklı tahakküm ilişkilerinin birbirinden yalıtılmış olmadığını vurgulamak önemli olmakla birlikte, bunların her birini sınıf olarak yeniden adlandırmak kapitalist sınıf ilişkisinin özgüllüğünü bulanıklaştırma riski taşıyor. Patriyarkal, ırksal veya ulusal/kolonyal tahakküm sınıf ilişkisini kurabilir, biçimlendirebilir ve sınıf mücadelesinin içeriğini dönüştürebilir; fakat mücadeleler arasındaki ilişkinin içsel olması bütün tahakküm biçimlerinin aynı kavram altında eritilmesini gerektirmez.
Hardt ve Negri’nin geç dönem müdahalesinden devralınması gereken şey bu nedenle çokluktan ziyade, yeniden ortaya koydukları örgütlenme problemidir: çoğulluğu ortadan kaldırmadan kalıcı politik güç nasıl kurulabilir ve farklı mücadeleler birbirlerine dışarıdan eklenmek yerine birbirlerinin iç ilişkisi haline nasıl gelebilir? Bu soru ise bizi başka bir kavramsal güzergâha götürüyor.
Sınıftan komüne, komünden yeniden sınıfa
Sınıf nasıl hazır halde bulunan bir toplumsal varlık değil, ilişkiler ve mücadeleler içinde oluşan bir süreçse, komünü de tamamlanmış bir kurum, belirli bir mekân veya sınıfın yerine geçecek yeni bir özne olarak düşünmemek gerekir. Bu nedenle burada “komün”den çok komünalleşme kavramı daha açıklayıcı olabilir. Bir mücadele bireyselleştirilmiş sorunları ortaklaştırdığı, ihtiyaçların nasıl karşılanacağı üzerinde ortak söz ve karar geliştirdiği ve mücadele sırasında oluşan dayanışmayı kalıcı toplumsal ilişkilere dönüştürdüğü ölçüde komünalleşir. Bu süreç işyerinde başlayabileceği gibi konutta, bakımda veya geçim araçlarının savunulmasında da başlayabilir.
Komünalleşme bu anlamda bir sınıfsızlaşma süreci değildir. Deleuze’cü paradigmanın sabit kimliklerden kaçış, oluş ve yersiz yurtsuzlaşma üzerinde kurduğu politik hareketten farklı olarak burada sorun sınıfsal belirlenimden çıkmak değil, sınıfsal mücadele içinde ortaya çıkan kolektif kapasiteyi genişletmek ve kalıcılaştırmaktır. Kiracı mücadelesi önce sınıf dışı bir çokluk olup daha sonra sınıfa dönüşmez; ücret ile kira arasındaki yapısal ilişki içinde başından itibaren sınıfsal olabilir ve aynı zamanda ortak karar, dayanışma ve yaşam koşulları üzerinde kolektif denetim geliştirdiği ölçüde komünal bir nitelik kazanabilir. “Sınıftan komüne” doğru hareket bu nedenle sınıfın terk edilmesini değil, sınıfsal mücadelenin ortak yaşamı örgütleme kapasitesi kazanmasını; “komünden yeniden sınıfa” doğru hareket ise bu kapasitenin onu doğuran özgül çatışmanın sınırlarını aşarak sınıf mücadelesinin genel gücünü büyütmesini ifade eder.
Berlin’e yeniden dönüldüğünde bu hareketin bir başka boyutu daha görünür hale geliyor: siyasallaşma. Konut mücadelesi yalnız kira ve barınma sorunuyla sınırlı kalmadı; kent kaynaklarının nasıl kullanılacağını ve kentin nasıl yönetileceğini de siyasal tartışmanın konusu haline getirdi. Aynı zamanda partileri bu talepler karşısında tutum almaya zorladı ve kendi örgütsel bağımsızlığını koruyarak kurumsal siyasete müdahale edebildi. Engin Bozkurt’un Berlin üzerine değerlendirmesinin gösterdiği gibi, burada hareketten partiye doğru tek yönlü bir aktarım değil, kent mücadelelerinin parti siyasetini de dönüştürebildiği daha karşılıklı bir ilişki söz konusu (Bozkurt, 2026).
Kolektif kapasitenin kalıcılaşması bu nedenle aynı zamanda siyasallaşmayı gerektiriyor. Siyasallaşma hareketin partiye dönüşmesi veya bir parti tarafından temsil edilmesi değil; özgül bir mücadelede oluşan kolektif gücün, o sorunu üreten daha genel mülkiyet, kaynak dağılımı ve karar yetkisi ilişkilerine müdahale edebilmesidir. Barınma mücadelesi kiraların ötesinde mülkiyet ve kent yönetimini, işyeri mücadelesi ücretin ötesinde yaşamın yeniden üretim koşullarını, küçük üreticilerin mücadelesi borç ve girdi fiyatlarının ötesinde tarım ve gıda rejiminin kim tarafından belirleneceğini tartışmaya açtığında, kendi özgül alanlarının ötesine geçen bir siyasal kapasite ortaya çıkar.
Türkiye’de ise bu siyasallaşmanın çok güçlü bir faşist rejim koşullarında gerçekleşeceğini unutmamak gerekir. Mücadele mülkiyet, kaynak dağılımı ve karar yetkisi sorunlarına müdahale etmeye başladığı ölçüde yalnız karşısındaki patronla, ev sahibiyle veya piyasa aktörüyle değil, devlet aygıtıyla da karşı karşıya geliyor. Bu nedenle kolektif kapasitenin kalıcılaşması yalnız farklı mücadeleler arasında bağ kurma değil, bu kapasiteyi baskı, kriminalizasyon ve örgütsel dağıtma karşısında sürdürebilecek toplumsal dayanaklar yaratma sorunudur. Komünalleşmenin önemi tam da burada belirginleşiyor: gündelik hayat içinde kurulan ortak karar alma, dayanışma ve öz-yönetim ilişkileri, farklı mücadeleleri birbirine bağlamanın ötesinde, siyasal baskı koşullarında kolektif kapasitenin dağılmasını zorlaştıran maddi bir zemin oluşturabilir.
Bu nokta farklı mücadeleleri nasıl “birleştireceğimiz” sorusunu da daha somut kurmayı mümkün kılıyor. Aynı insanlar zaten işçi, kiracı, borçlu, bakım veren veya kamusal hizmet kullanıcısı olarak kapitalist ilişkilerin farklı noktalarında bulunuyorlar. Sorun bu konumların üzerine dışarıdan ortak bir kimlik veya üst örgüt yerleştirmekten çok, bir alanda kazanılan kolektif kapasitenin diğer alana geçmesini sağlayacak kalıcı kanallar yaratmaktır. Bir işyeri komitesi üyelerinin barınma, borç veya bakım sorunlarını özel meseleler olarak bırakmadığında; bir kiracı örgütlenmesi üyelerinin işyerlerindeki deneyimlerini kendi mücadelesinin kaynaklarından biri haline getirdiğinde; farklı alanlardaki mücadelelerin düzenli biçimde buluşabileceği ortak mekânlar, dayanışma fonları, hukuk, iletişim ve bakım ağları oluşturulduğunda bir mücadelede biriken örgütlenme bilgisi, güven ve maddi kapasite diğerinin başlangıç koşulu haline gelebilir. Bunların tek bir merkezî örgüte dönüşmesi gerekmez; fakat ilişkilerin yalnız kriz anlarında kurulup sonra çözülmemesi gerekir.
Sınıftan komüne, komünden yeniden sınıfa doğru hareket, bu anlamda sınıfın dışına çıkıp yeniden ona dönmeyi değil, farklı yerlerde ortaya çıkan sınıfsal mücadelelerin yarattığı kolektif kapasitenin komünalleşerek kalıcılaşmasını, siyasallaşmasını ve başka mücadelelerle birleşerek güçlenmesini ifade eder. Bugünkü sorun, bütün mücadeleleri tek bir üst örgütte toplamak değil; bir alanda oluşan gücü başka alanlara taşıyacak kalıcı ilişkiler ve kurumlar kurmak ve bunları faşist rejimin parçalama ve bastırma kapasitesi karşısında sürdürebilmektir.
Kaynaklar
Bozkurt, Engin (2026), “Faşizmin Denizinde Berlin Adası: Duvar’ın Yıkılışından Elif Eralp’e Kent Hakkı, Konut Mücadelesi ve Yeni Nesil Belediyecilik”, Birikim, 30 Eylül 2026.
Hardt, Michael ve Antonio Negri (2011), Ortak Zenginlik, çev. Efla-Barış Yıldırım, İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
Hardt, Michael ve Antonio Negri (2019), Meclis, çev. Akın Emre Pilgir, İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
Hardt, Michael ve Antonio Negri (2019), “Yirmi Yılın Ardından, İmparatorluk”, çev. Eser Kömürcü, Komünizmin Güncelliği, 21 Aralık 2019. Özgün metin: “Empire, Twenty Years On”, New Left Review, 120, Kasım-Aralık 2019.
Petrossiants, Andreas (2025), “Tenant Composition: Class Struggle from the Point of View of the Home”, Antipode, 57(5): 1977–1994.
Bunlar da ilginizi çekebilir
Abdullah Güler kadar anlayışlı olsak yeter
Bu geç kalmış yazı için editörden özür dileyerek ve bu anlamlı dosyada yer alma şansı yakalamış olmaktan gurur duyduğumu belirterek başlamak isterim. Yazının; Öğretmen Sendikası’nın son eylem sürecinin kısa bir değerlendirmesi, direniş sürecinden de yola çıkarak emek hareketine dair eleştiri ve özeleştirilerimiz, emek cephesine dair genel bir bakış ve sonuç olarak adlandırabileceğim üç bölümden oluşacağını okuyucuya kolaylık sağlamak adına önden ifade ediyorum. Bir yaz daha şükür ki eylemsiz geçmedi
2 hafta önce6 kurumdan "Savaşa karşı sınıf savaşı" paneli
Alınteri, KÖZ ve Sosyalist Meclisler Federasyonu'nun (SMF) çağrısıyla Beyoğlu'nda bulunan Bağlam Yayınlarında "Ekim Devriminin mirası: Savaşa karşı sınıf savaşı" paneli düzenlendi. Panelde Alınteri, KÖZ, SMF, Ezilenlerin Sosyalist Partisi (ESP), Yeni Dünya için Çağrı (YDİ Çağrı) ve Yeni Komünizm adına sunumlar yapıldı. "Ekim Devriminin mirası: Savaşa karşı sınıf savaşı" panelinde Ekim Devrimini yaratan koşullar, emperyalist savaş karşısında kurulması gereken mücadele hattı ve devrimcilerinin kendi ülkelerinin burjuvazisine karşı savaşımının önemi tartışıldı
1 hafta önce‘Abdullah Öcalan sosyalist ideolojilere yönelik...’
French Internationalist Youth Üyesi Simon Tecklin, "Abdullah Öcalan’ın metinlerini okumak, 20’nci Yüzyıl’da sosyalizm mücadelesi veren önceki ideolojilere yönelik eleştirilerimle ilgili birçok soruya yanıt bulmamı sağladı" dedi.
1 ay önce



Yargıtay'da kaybolan dosya ile Gürsel Tekin'in alakası var?